Przekazanie majątku za życia w formie darowizny jest często postrzegane jako skuteczny sposób uporządkowania spraw majątkowych i uniknięcia sporów spadkowych. W praktyce jednak darowizna przed śmiercią a zachowek to zagadnienia, które bardzo często pozostają ze sobą powiązane. Wielu spadkodawców zakłada błędnie, że przekazanie domu, mieszkania czy oszczędności za życia całkowicie wyłącza późniejsze roszczenia członków rodziny.
Tymczasem polskie prawo chroni najbliższych krewnych poprzez instytucję zachowku. Oznacza to, że nawet jeśli majątek został rozdysponowany jeszcze za życia spadkodawcy, osoby uprawnione mogą w określonych sytuacjach dochodzić odpowiedniej kwoty pieniężnej od spadkobierców lub obdarowanych.
W niniejszym artykule wyjaśniamy, kiedy darowizna wpływa na wysokość zachowku, jak ustala się wartość przekazanego majątku oraz kiedy obdarowany może zostać zobowiązany do zapłaty.
Czym jest zachowek i dlaczego obejmuje także darowizny?
Zachowek stanowi ustawową ochronę najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego prawo to przysługuje przede wszystkim zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby po nim z ustawy.
Celem tej instytucji jest zagwarantowanie określonego minimum udziału w majątku pozostawionym przez zmarłego. Dlatego ustawodawca przewidział, że przy ustalaniu wysokości zachowku należy uwzględniać nie tylko majątek pozostający w chwili śmierci, ale również określone darowizny dokonane wcześniej przez spadkodawcę.
Gdyby było inaczej, bardzo łatwo można byłoby obejść przepisy o zachowku poprzez sukcesywne przekazywanie majątku za życia. Z tego względu przepisy nakazują doliczanie darowizn do tzw. substratu zachowku, czyli podstawy służącej do jego obliczenia.
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że celem art. 993 k.c. jest ochrona osób najbliższych przed pokrzywdzeniem wskutek rozdysponowania majątku przez spadkodawcę jeszcze za życia.
Kiedy darowizna jest doliczana do spadku?
Przy ustalaniu zachowku sąd oblicza wartość tzw. substratu zachowku. Obejmuje on czystą wartość spadku oraz określone darowizny dokonane przez spadkodawcę.
To właśnie dlatego zagadnienie umowa darowizny a zachowek budzi tak wiele wątpliwości. Nie każda darowizna będzie bowiem uwzględniana przy obliczaniu roszczenia. Kluczowe znaczenie mają:
- data dokonania darowizny,
- status osoby obdarowanej,
- rodzaj przekazanego majątku,
- relacja pomiędzy darczyńcą a obdarowanym.
Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych: Brak limitu czasowego
Najdalej idące konsekwencje dotyczą darowizn przekazywanych osobom należącym do kręgu spadkobierców ustawowych lub osób uprawnionych do zachowku.
W takim przypadku darowizna jest doliczana do substratu zachowku niezależnie od tego, kiedy została dokonana. Nie ma znaczenia, czy od jej przekazania minęło 5, 15 czy nawet 30 lat.
Potwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z 13 kwietnia 2017 r. (I CSK 512/16), wskazując, że darowizny dokonane na rzecz spadkobierców podlegają doliczeniu do spadku nawet wtedy, gdy zostały przekazane wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku.
Relacja pojęć akt darowizny a zachowek niewątpliwie istnieje. W praktyce oznacza to, że przekazanie znacznych składników majątku dzieciom czy małżonkowi może mieć wpływ na późniejsze rozliczenia spadkowe bez względu na upływ czasu.
Darowizny na rzecz osób trzecich: Granica 10 lat
Inne zasady obowiązują w przypadku osób spoza kręgu spadkobierców oraz osób uprawnionych do zachowku.
Zgodnie z art. 994 § 1 k.c. darowizny dokonane na rzecz takich osób nie są doliczane do spadku, jeżeli od chwili ich dokonania do śmierci spadkodawcy upłynęło więcej niż 10 lat.
Jeżeli jednak darowizna została przekazana w ciągu ostatnich 10 lat życia spadkodawcy, jej wartość będzie uwzględniana przy obliczaniu zachowku.
To właśnie dlatego odpowiedź na pytanie czy przy darowiźnie obowiązuje zachowek często zależy od tego, kto był obdarowanym oraz kiedy doszło do przekazania majątku.
Jakich darowizn nigdy nie uwzględnia się przy obliczaniu zachowku?
Przepisy przewidują również sytuacje, w których darowizny nie są doliczane do substratu zachowku.
Dotyczy to przede wszystkim:
- drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach,
- darowizn dokonanych przed narodzinami zstępnych (w określonych przypadkach),
- darowizn dokonanych na rzecz małżonka przed zawarciem małżeństwa.
W praktyce za drobne darowizny uznawane są przykładowo prezenty okolicznościowe wręczane z okazji świąt, urodzin czy ślubu, których wartość odpowiada sytuacji majątkowej darczyńcy.
Warto również pamiętać, że istnieją sytuacje, gdy zachowek nie przysługuje w ogóle. Szerzej omawiamy je w artykule: https://lukaszsobczak.pl/kiedy-zachowek-sie-nie-nalezy/
Jak ustala się wartość darowizny do wyliczenia zachowku?
Jednym z najczęstszych błędów jest przyjmowanie, że wartość darowizny ustala się według ceny z dnia jej dokonania.
Tymczasem obowiązuje szczególna zasada wynikająca z art. 995 k.c.
Przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę:
- stan przedmiotu darowizny z chwili jej dokonania,
- ceny z chwili ustalania zachowku.
Chcąc rozwikłać relację pojęć darowizna mieszkania a zachowek lub umowa darowizny domu a zachowek należy mieć na uwadze, że wartość darowanego domu czy mieszkania nie będzie oceniana według wartości z dnia dokonania darowizny.
Przykładowo mieszkanie przekazane dziecku w 2010 r. mogło być warte 250 tys. zł, jednak przy ustalaniu zachowku w 2026 r. jego wartość może wynosić już 900 tys. zł. To właśnie aktualna wartość rynkowa będzie podstawą wyliczeń.
W orzecznictwie sądów powszechnych konsekwentnie podkreśla się, że zachowanie tej zasady ma zapewnić rzeczywistą ochronę ekonomiczną uprawnionych do zachowku i odzwierciedlać aktualną wartość przekazanego majątku.
Odpowiedzialność obdarowanego: Kiedy musisz wypłacić pieniądze spadkobiercom?
Wielu obdarowanych jest przekonanych, że skoro nie są spadkobiercami, nie mogą odpowiadać za zachowek.
To błędne założenie.
Jeżeli majątek pozostawiony przez zmarłego nie wystarcza na pokrycie roszczeń osób uprawnionych, mogą one skierować swoje żądania bezpośrednio przeciwko obdarowanemu.
Takie rozwiązanie wynika z art. 1000 k.c.
Sąd Najwyższy wskazał, że doliczenie darowizny do substratu zachowku może prowadzić do odpowiedzialności obdarowanego za zapłatę lub uzupełnienie zachowku, nawet gdy darowizna wyczerpywała praktycznie cały majątek spadkodawcy.
Odpowiedzialność ta nie jest jednak nieograniczona. Obdarowany odpowiada wyłącznie do wysokości wzbogacenia uzyskanego wskutek darowizny.
Dlatego właśnie zachowek od darowizny nieruchomości oraz prawo do zachowku od darowizny są tak często przedmiotem sporów sądowych.
Jeżeli zastanawiasz się, czy można ubiegać się o zachowek od darowizny, odpowiedź w wielu przypadkach brzmi: tak. Zwłaszcza wtedy, gdy darowizna obejmowała znaczną część majątku spadkodawcy.
Sposoby na zabezpieczenie majątku: Jak uniknąć zachowku od darowizny?
Osoby planujące sukcesję majątkową często poszukują rozwiązań pozwalających ograniczyć ryzyko przyszłych sporów.
Należy jednak pamiętać, że nie istnieje jeden uniwersalny sposób wyłączenia wszystkich roszczeń. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy.
Polskie prawo przewiduje jednak instrumenty, które mogą skutecznie ograniczać ryzyko powstania obowiązku zapłaty zachowku.
Umowa dożywocia jako alternatywa dla tradycyjnej darowizny
Najczęściej wykorzystywanym rozwiązaniem jest umowa dożywocia.
W przeciwieństwie do darowizny ma ona charakter odpłatny. W zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy utrzymanie do końca życia oraz ewentualnie inne przewidziane w umowie dożywocia świadczenia.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że prawidłowo zawarta umowa dożywocia nie podlega doliczeniu do substratu zachowku, ponieważ nie jest darowizną. Stanowisko to zostało potwierdzone m.in. w orzeczeniach odnoszących się do charakteru prawnego umowy dożywocia jako umowy wzajemnej i odpłatnej.
Z tego względu dożywocie od lat pozostaje jednym z najskuteczniejszych narzędzi planowania sukcesji majątkowej.
Zrzeczenie się zachowku i zrzeczenie się dziedziczenia
Coraz większe znaczenie mają również rozwiązania oparte na umowach notarialnych.
Możliwe jest zawarcie:
- umowy o zrzeczenie się dziedziczenia,
- umowy o zrzeczenie się prawa do zachowku.
Instrumenty te pozwalają uporządkować sytuację rodzinną jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy i ograniczyć ryzyko wieloletnich sporów sądowych.
Warto również pamiętać o wydziedziczeniu. Temat wydziedziczenia oraz wpływu tej instytucji na zachowek szczegółowo omawiamy tutaj: https://lukaszsobczak.pl/wydziedziczenie-zachowek/
Podsumowanie
Relacja pomiędzy darowizną a zachowkiem należy do najczęściej analizowanych zagadnień prawa spadkowego. W praktyce darowizna a prawo do zachowku, prawo do zachowku przy darowiźnie czy zachowek przy darowiźnie są źródłem licznych sporów rodzinnych i procesów sądowych.
Co do zasady darowizny dokonane przez spadkodawcę mogą zostać doliczone do substratu zachowku, a w określonych sytuacjach obdarowany może zostać zobowiązany do zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz pominiętych członków rodziny.
Dlatego planując przekazanie majątku za życia, warto wcześniej przeanalizować skutki prawne wybranej czynności. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której pozornie bezpieczna darowizna stanie się źródłem kosztownego sporu po śmierci darczyńcy.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.