Choć zachowek wydaje się gwarantowany, prawo przewiduje szereg wyjątków, które całkowicie pozbawiają spadkobierców tego roszczenia. Kiedy więc zachowek się nie należy? Poznaj 10 najczęstszych przypadków!
1. Wydziedziczenie w testamencie
Często w trakcie konsultacji prawnych w naszej Kancelarii pada pytanie, czy wydziedziczony ma prawo do zachowku?
Odpowiedź jest jednoznaczna. Jest to chyba najczęściej występująca sytuacja, kiedy zachowek się nie należy (jeśli wydziedziczenie jest skuteczne).
Może to mieć miejsce tylko w ściśle określonych w art. 1008 Kodeksu Cywilnego (dalej „k.c.”) przypadkach.
Zgodnie bowiem z treścią art. 1008 k.c.: Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Warte zaznaczenia jest jednak, że w przypadku wydziedziczenia dzieci przez spadkodawcę, wnuki spadkodawcy (a więc potomstwo wydziedziczonych dzieci spadkodawcy) nie tracą prawa do zachowku.
Stanowi o tym art. 1011 k.c.: „Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę.”
Istotnym zastrzeżeniem jest, że wydziedziczenie można kwestionować w trakcie sprawy sądowej, jeśli wydziedziczony uznaje je za niesłuszne. Nasza Kancelaria prowadziła szereg tego rodzaju spraw, które zakończyły się sukcesem dla wydziedziczonego.
2. Uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia
Kolejnym przypadkiem, kiedy zachowek się nie należy jest wydanie przez Sąd orzeczenia o uznaniu spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia.
Uznania danego spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia może żądać każdy, kto ma w tym interes, lecz z takim żądaniem można wystąpić jedynie w ciągu roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.
Uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia można wyłącznie w określonych sytuacjach, o których mówi art. 928 § 1 k.c.
A mianowicie, spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
W przypadku wydania tego rodzaju orzeczenia, spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
3. Przedawnienie roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek, tak jak każde roszczenie majątkowe ulega przedawnieniu.
Po upływie terminu przedawnienia i podniesieniu tego zarzutu przez zobowiązanego do zapłaty zachowku, Sąd oddali powództwo o zapłatę zachowku.
Roszczenie o zapłatę lub uzupełnienie zachowku przedawnia się w terminie 5 lat. Odmienny jest jednak początek biegu tego terminu.
W przypadku, gdy chodzi o roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń, początkiem biegu terminu przedawnienia jest dzień ogłoszenia testamentu.
W każdym innym przypadku, początkiem biegu terminu przedawnienia jest moment otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy.
Najczęściej moment otwarcia spadku ma znaczenie dla przedawnienia roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny.
4. Skuteczne odrzucenie spadku
Kolejnym przykładem, kiedy nie przysługuje zachowek, jest sytuacja, w której spadkobierca odrzuci spadek po spadkodawcy.
Kodeks Cywilny posługuje się w takiej sytuacji fikcją prawną, że spadkobierca, który spadek odrzucił, jest wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Stosowanie tej fikcji daje odmienne skutki w przypadku dziedziczenia ustawowego i testamentowego. Odrzucenie spadku na podstawie ustawy powoduje dojście do dziedziczenia tych spadkobierców powołanych w dalszej kolejności, którzy dziedziczyliby w wypadku śmierci odrzucającego przed otwarciem spadku.
Odrzucenie spadku na podstawie testamentu skutkuje z kolei dojściem do dziedziczenia w miejsce odrzucającego tzw. spadkobiercy podstawionego, a w razie braku podstawienia stosuje się w razie wielości spadkobierców instytucję przyrostu.
Jeżeli spadek odrzucił jedyny spadkobierca testamentowy, a brak spadkobiercy podstawionego, do dziedziczenia powołani są spadkobiercy ustawowi.
Odrzucenie spadku przez spadkobiercę, pozbawia go również prawa do zachowku po spadkodawcy. Jeśli jednak, w przypadku dziedziczenia z ustawy jednocześnie spadku nie odrzucą np. dzieci odrzucającego, to im taki zachowek przysługuje.
5. Notarialne zrzeczenie się dziedziczenia
Spadkobierca ustawowy może – w trybie art. 1048 k.c. – przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Brak zachowania tej formy powoduje nieważność takiej umowy.
Jednostronne oświadczenie spadkobiercy o zrzeczeniu się dziedziczenia nie ma więc znaczenia prawnego ( tak m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z 3.02.2005 r., II CK 322/04).
Na czym polega zrzeczenie się dziedziczenia i czym różni się od tradycyjnego odrzucenia spadku?
Zgodnie z art. 1048 k.c. spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim.
Co więcej, zgodnie z treścią art. 1049 k.c. zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.
Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Notarialna umowa o zrzeczeniu się dziedziczenia jest więc kolejnym przykładem sytuacji, kiedy zachowek nie przysługuje.
6. Darowizny i zapisy pokrywające wartość zachowku
Zachowek nie należy się także wówczas, gdy uprawniony do zachowku kwotę wyższą niż wynika z roszczenia o zachowek otrzymał od spadkodawcy w formie powołania do spadku, w drodze darowizny lub zapisu windykacyjnego.
Przykład
Jan Kowalski jest wdowcem i ma dwóch synów Pawła i Adama. Całość majątku ojciec przepisał w testamencie Adamowi. Po jego śmierci jego majątek pozostawiony minus długi to kwota 500.000 zł (czysta wartość spadku).
Jednak Paweł przed śmiercią otrzymał od Jana Kowalskiego kwotę 400.000 zł tytułem darowizny. Paweł czuje się pokrzywdzony, gdyż nic nie otrzymał na podstawie testamentu i chce się domagać zachowku. Czy słusznie?
Substrat zachowku to 500.000 zł plus 400.000 zł = 900.000 zł
Gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego każdy z synów dostałby po ½ tj. 450.000 zł.
Zachowek przysługuje z kolei w wysokości ½ części wartości udziału, który spadkobierca otrzymałby przy dziedziczeniu z ustawy, tj. 450.000 zł/2 = 225.000 zł i taka kwota zachowku przysługiwałaby Pawłowi.
W związku jednak z tym, że otrzymał on darowiznę, której wysokość przewyższa jego roszczenie o zachowek, nie jest on uprawniony do zachowku.
7. Orzeczona separacja prawna małżonków
Nie ma prawa do zachowku również małżonek pozostający w separacji formalnej (prawomocnie orzeczonej przez sąd). Taka osoba traci prawo dodziedziczenia ustawowego po swoim małżonku, jak również prawo do zachowku, chyba że zostanie uwzględniona w testamencie.
Odmienną sytuacją z kolei jest rozstanie się przez małżonków, ale bez formalnego orzeczenia separacji (tzw.separacja faktyczna). W związku z tym, że osoby takie formalnie nadal są małżeństwem, mają oneco do zasady prawo dodziedziczenia ustawowego orazdozachowku po drugim małżonku.
8. Uzasadniony pozew o rozwód z winy małżonka
Wyłączony od dziedziczenia, ale również pozbawiony prawa do zachowku jest małżonek, którego współmałżonek będący spadkodawcą wystąpił przed śmiercią o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy a żądanie to było uzasadnione (art. 940 § 1 k.c.).
Żądanie spadkodawcy powinno być zasadne, co oznacza, że z okoliczności wynika, że zachodziły przesłanki pozytywne i brak było przesłanek negatywnych orzeczenia rozwodu lub separacji.
Zasadne powinno być również żądanie ustalenia winy małżonka, dlatego przedmiotem weryfikacji w procesie z art. 940 k.c. jest zaistnienie poważnych naruszeń obowiązków małżeńskich ze strony małżonka spadkodawcy, prowadzących do rozkładu pożycia.
Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje mocą konstytutywnego wyroku, który wywołuje skutki wsteczne, a żądać go może każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem.
Termin do wytoczenia tego rodzaju powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.
9. Sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego
W wyjątkowych sytuacjach, zobowiązany do zapłaty zachowku może powoływać się na sprzeczność żądania osoby dochodzącej zachowku z zasadami współżycia społecznego.
Dopuszczalne jest bowiem obniżenie lub nawet oddalenie powództwa o zachowek, jeśli jego dochodzenie narusza zasady współżycia społecznego, zgodnie z art. 5 Kodeksu cywilnego.
Zgodnie z dominującym poglądem stosowanie art. 5 k.c. nie jest wykluczone także w sprawie o zachowek, choć jest to zastrzeżone tylko do wyjątkowych przypadków.
Nie można wykluczyć stosowania tej konstrukcji, gdy uprawniony do świadczenia zachował się sprzecznie z zasadami współżycia społecznego w stosunku do spadkodawcy lub do zobowiązanego do zapłaty zachowku.
W praktyce orzeczniczej rzadko jednak zdarza się, aby Sąd obniżył z w/w powodu wysokość dochodzonego roszczenia o zachowek a jedynie w wyjątkowych pojedynczych sytuacjach ma miejsce oddalenie powództwa z tej przyczyny.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z27.08.2020 r., V CSK 173/20 przypomniał, że ocena określonych sytuacji przez pryzmat zasad współżycia społecznego ma charakter ocenny. Należy każdorazowo odnieść się do realiów danej sprawy, by ocenić czy w określonym przypadku doszło do nadużycia prawa.
Z tego względu co do zasady problemy przy stosowaniu art. 5 k.c. nie mają charakteru abstrakcyjnego, lecz sytuacyjny.
10. Upływ terminów dla darowizn na rzecz osób trzecich
Czy wszystkie darowizny doliczane są do substratu zachowku? Nie, nie wszystkie.
Do substratu zachowku nie dolicza się:
- drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, oraz
- dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Kluczowe jest więc na czyją rzecz taka darowizna była przed spadkodawcę dokonana.
Jeśli bowiem spadkodawca darował swojemu sąsiadowi kwotę 200.000 zł 11 lat przed śmiercią, wówczas taka darowana kwota nie jest doliczana do substratu zachowku.
Przypomnieć należy, że ograniczenie 10 – letnie nie dotyczy darowizn dokonywanych na rzecz osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku po spadkodawcy (co do zasady dla syna, córki, żony, męża). Darowizny na rzecz takich osób doliczane są do substratu zachowku niezależnie od tego, kiedy miały miejsce.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.