Śmierć bliskiej osoby to bolesne doświadczenie, które często komplikują formalności prawne. Największy niepokój budzą jednak nieuregulowane zobowiązania finansowe zmarłego. Wyjaśniamy, jak wygląda odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe, jakie terminy są ważne dla ochrony własnego portfela i kiedy odrzucenie spadku staje się najbezpieczniejszym rozwiązaniem dla Ciebie i Twojej rodziny.
Czym są długi spadkowe? Definicja i zakres odpowiedzialności
Długi spadkowe (pasywa) spadkodawcy to nieuregulowane zobowiązania, których nie zapłacił zmarły przed śmiercią, ale również takie zobowiązania, które powstały już po śmierci spadkodawcy.
Do pierwszej grupy możemy zaliczyć przede wszystkim zobowiązania spadkodawcy z tytułu kredytów, pożyczek, zobowiązań czynszowych, czy też zaległości podatkowych. Każdy dług, który powstał przed śmiercią zmarłego a którego zmarły nie zdążył uregulować wchodzi w zakres długów spadkowych.
Dodatkowo zgodnie z art. 922 § 3 Kodeksu Cywilnego (dalej jako „K.C.”) do długów spadkowych należą dodatkowo także koszty pogrzebu spadkodawcy, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń.
Każdy zatem spadkobierca, który ponosi przecież odpowiedzialność za długi spadkowe spadkodawcy, winien przed podjęciem decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku uzyskać możliwie najszerszą wiedzę w tym zakresie.
Sposoby przyjęcia spadku a zakres odpowiedzialności za długi
Zgodnie z przepisami polskiego prawa, spadek można:
- przyjąć wprost,
- przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza,
- odrzucić w całości.
Co warte zaznaczenia, brak złożenia jakiegokolwiek oświadczenia w terminie 6 miesięcy od momentu, kiedy spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania oznacza, iż przyjął on spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
Każdy spadkobierca powinien rozważnie podejść do tej kwestii. Brak jakiejkolwiek aktywności spadkobiercy oznaczać może bowiem przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, gdy są same długi w spadku.
Przyjęcie spadku wprost (nieograniczona odpowiedzialność)
Spadek można przyjąć wprost, a więc objąć całość masy spadkowej, zarówno aktywów, jak i zobowiązań, i to bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe.
Oznacza to, że wierzyciele zmarłego będą mogli dochodzić swoich roszczeń w sposób nieograniczony, niezależnie od wartości aktywów spadkodawcy.
Zasadniczo nie rekomendujemy naszym Klientom tego rozwiązania z uwagi na największe ryzyko związane z nieograniczoną odpowiedzialności za długi spadkowe.
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (ochrona majątku osobistego)
Jak z kolei wygląda relacja pojęć dotyczących przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza a długów spadkowych? Jak kształtuje się odpowiedzialność za długi spadkowe przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza?
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza przyjęcie spadku, lecz z ograniczeniem odpowiedzialności spadkobiercy jedynie do wartości stanu czynnego spadku (wyłącznie aktywów).
Spadkobierca w takiej sytuacji odpowiada za długi tylko do wartości aktywów ustalonych w spisie lub wykazie inwentarza.
Jednakże samo złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie oznacza, że osoba je składająca jest zabezpieczona.
Konieczne jest bowiem dodatkowo przygotowanie dokumentu opisującego majątek zmarłego, tj. sporządzonego samodzielnie wykazu inwentarza lub przygotowanego przez komornika spisu inwentarza.
Dopiera wynikająca z w/w dokumentu wartość aktywów spadkodawcy określa górną granicę odpowiedzialności za długi spadkowe.
Co istotne, brak złożenia jakiegokolwiek oświadczenia w terminie 6 miesięcy od momentu, kiedy spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania oznacza, iż przyjął on spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
Warto również zaznaczyć, że ochrona ta może zostać wyłączona, jeżeli spadkobierca w sposób podstępny pominął w wykazie lub spisie inwentarza istotne składniki majątkowe lub wskazał nieistniejące długi.
Odrzucenie spadku, jak skutecznie uniknąć długów zmarłego?
Odrzucenie spadku polega na złożeniu oświadczenia o odrzuceniu spadku, na podstawie którego spadkobierca będzie traktowany jakby nie dożył otwarcia spadku, to jest nie będzie dziedziczył po spadkodawcy i odpowiadał za długi spadkowe.
Odrzucenie spadku oznacza również utratę prawa do zachowku po zmarłym spadkodawcy.
Warto jednak mieć na uwadze, że odrzucenie spadku przez rodzica powoduje, iż w jego miejsce jako spadkobiercy wchodzą dzieci. Należy w takiej sytuacji zachować szczególną ostrożność oraz rozwagę i podjąć czynności mające na celu odrzucenie spadku również w imieniu małoletnich dzieci.
Więcej na temat tego jak odrzucić spadek z długami w artykule https://lukaszsobczak.pl/spadek-z-dlugami/
Terminy, których nie możesz przegapić: Zasada 6 miesięcy
W terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania do spadku, może złożyć oświadczenie o przyjęciu spadku wprost, z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku. Stanowi o tym art. 1015 par. 1 Kodeksu Cywilnego (dalej jako k.c.).
Co warte zaznaczenia, data śmierci spadkodawcy jest istotna, jednak przede wszystkim liczy się moment dowiedzenia się spadkobiercy o jego śmierci albo o tym, że stał się spadkobiercą w wyniku odrzucenia spadku przez bliższego krewnego, który dziedziczył po spadkodawcy w pierwszej kolejności.
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem, lub też przed Sądem, przy czym do zachowania 6-miesięcznego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
Czy po upływie 6 – miesięcznego terminu na odrzucenie spadku, istnieje jeszcze szansa na odrzucenie spadku? Tak, ale jest to skomplikowane i wymaga zachowania szeregu wymogów formalnych.
Więcej na ten temat dowiesz się z artykułu https://lukaszsobczak.pl/odrzucenie-spadku-po-terminie/
Spis inwentarza a wykaz inwentarza, różnice i koszty
Po złożeniu oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, wiele osób zadaje sobie pytanie: przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co dalej?
Wówczas wielu naszych Klientów zwraca się do nas i stara się uzyskać odpowiedź o relację pojęć dobrodziejstwo inwentarza a długi.
Kiedy już Klient złoży oświadczenie i przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo nie złoży żadnego oświadczenia we wskazanym 6-miesiecznym terminie, kolejnym krokiem jest sporządzenie wykazu inwentarza albo zlecenie wykonania spisu inwentarza.
Czym jest spis inwentarza a czym wykaz inwentarza i jaki mają wypływ przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza?
Spis inwentarza to dokument urzędowy sporządzany w celu szczegółowego wykazania składników majątku oraz zobowiązań osoby zmarłej. Konieczne jest jego wykonanie rzetelnie i dokładnie. Sporządza go komornik i jest czynność odpłatna.
W dokumencie spisu inwentarza muszą znaleźć się:
- szczegółowy wykaz wszystkich składników majątku spadkodawcy (np. nieruchomości, ruchomości, środki pieniężne, dzieła sztuki),
- określenie wartości poszczególnych składników majątku według stanu i cen z dnia sporządzenia spisu,
- wykaz długów i zobowiązań, jakie ciążą na majątku spadkodawcy.
Z kolei wykaz inwentarza to dokument sporządzany samodzielnie przez spadkobiercę, który przyjął spadek z tzw. dobrodziejstwem inwentarza. Jego głównym celem jest przedstawienie stanu majątku spadkowego oraz długów, jakie na nim ciążą, w celu ograniczenia odpowiedzialności tylko do wysokości odziedziczonego majątku. Jest sporządzany przez spadkobiercę na specjalnym urzędowym formularzu według ustalonego wzoru.
Wykaz inwentarza składa się z dwóch części, jakimi są aktywa spadkowe i pasywa spadkowe.
Reasumując, wykaz inwentarza warto sporządzić wtedy, gdy sytuacja majątkowa zmarłego jest prosta oraz spadkobierca ma dostęp do informacji o składnikach majątku i długach.
Z kolei sporządzenie spisu inwentarza konieczne jest w sytuacjach bardziej skomplikowanych lub spornych.
Odpowiedzialność kilku spadkobierców, zasada solidarności do działu spadku
Zasady odpowiedzialności za długi spadkowe różnią się, w zależności od etapu oraz czynności, które spadkobiercy podjęli.
I. Okres od dnia śmierci spadkodawcy lub otwarcia testamentu do momentu przyjęcia spadku.
Co do zasady spadkobierca nabywa spadek (a więc również długi) już w momencie śmierci spadkodawcy lub z chwilą otwarcia testamentu – jeśli zmarły spisał taki testament. W tym okresie spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku a więc potencjalne dochodzenie długów spadkowych i późniejsza egzekucja mogą być realizowane wyłącznie z masy spadkowej.
II. Okres od momentu przyjęcia spadku.
Z chwilą przyjęcia spadku przez spadkobiercę zmienia się rodzaj odpowiedzialności za długi spadkowe. Od tego momentu spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe z całego swojego majątku a sposób przyjęcia spadku (wprost albo z dobrodziejstwem inwentarza) wpływa jedynie na zakres odpowiedzialności. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy do wysokości stanu czynnego spadku. W momencie, gdy spadkobierców jest więcej niż jeden, ich odpowiedzialność za zobowiązania spadkowe jest solidarna.
III. Okres od dnia dokonania działu spadku przez spadkobierców.
Działu spadku można dokonać albo u notariusza (umowny dział spadku) albo w ramach postępowania o dział spadku prowadzonego przez Sąd zakończonego wydaniem orzeczenia.
Po dziale spadku spadkobiercy nie będą już odpowiedzialni solidarnie za długi spadkowe. Od tej pory każdy z nich odpowiada za długi indywidualnie i tylko do wysokości przysługującego mu udziału w spadku.
Od momentu dokonania działu spadku, wierzyciel nie może już zgłosić się po spłatę całego długu do jednego z kilku spadkobierców dzielonego spadku. Każdy ze spadkobierców odpowiada bowiem za długi indywidualnie (np. nabycie przez danego spadkobiercę spadku w 1/2 powoduje, iż za długi spadkobierca ten również odpowiada w 1/2).
Więcej na temat działu spadku w artykule: https://lukaszsobczak.pl/dzial-spadku/
Długi spadkowe a zachowek, czy spadkobierca musi płacić?
Jaka jest relacja długów spadkowych i zachowku? Kształtuje się ona na dwóch płaszczyznach.
Po pierwsze obliczając tzw. „substrat zachowku” bierzemy pod uwagę czystą wartość spadku a więc od aktywów odliczamy pasywa. Jeśli pasywa są wyższe niż aktywa zachowek może się w ogóle nie należeć.
Patrząc z kolei z innej perspektywy należy zwrócić uwagę, że do długów spadkowych zgodnie z art. 922 § 3 K.C. doliczamy obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek. Roszczenie osoby uprawnionej z tytułu zapłaty zachowku powiększa zatem długi spadkowe po zmarłym.
Odpowiedzialność małoletnich spadkobierców za długi
Ogólne zasady dotyczące odrzucenia spadku są takie same zarówno dla dorosłych jak i dla małoletnich dzieci. Spadek można odrzucić w terminie 6 miesięcy od daty dowiedzenia się o powołaniu do spadku.
W przeciwieństwie do odrzucenia spadku przez dorosłego, odrzucenie spadku w imieniu dziecka wymaga jednak dodatkowych formalności. Odrzucenie spadku jest bowiem czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka. Oznacza to, że co do zasady, aby odrzucić spadek w jego imieniu, konieczne jest uzyskanie zgody sądu opiekuńczego. Aby uzyskać taką zgodę, należy złożyć do sądu rejonowego wniosek o wyrażenie zgody na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka.
Przed dniem 15 listopada 2023 roku każda czynność przekraczająca „zwykły zarząd” majątkiem dziecka wymagała zgody sądu. Po tej dacie istnieje już możliwość odrzucenia spadku w imieniu małoletniego u notariusza, jednak nie w każdej sytuacji.
Aby odrzucić spadek w imieniu małoletniego przez notariuszem konieczne jest spełnienie następujących przesłanek:
- rodzic uprzednio w imieniu własnym odrzucił spadek, który teraz odrzuca w imieniu małoletniego,
- rodzicowi musi przysługiwać władza rodzicielska w zakresie możliwości odrzucenia spadku w imieniu dziecka,
- odrzucenie spadku musi odbyć się za zgodą drugiego z rodziców, któremu również przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska lub rodzice muszą obydwoje stawić się u notariusza i złożyć takie oświadczenie,
- jeśli małoletnie dziecko ma pełnoletnie rodzeństwo, które również będzie dziedziczyć, rodzeństwo to też musi odrzucić spadek.
Zgoda sądu rodzinnego będzie natomiast nadal konieczna, w szczególności gdy małoletnie dziecko:
- zostało powołane do spadku z testamentu lub
- dziedziczy z ustawy, ale z innych powodów niż odrzucenie spadku przez rodzica.
Jest to skomplikowana materia, dlatego warto skorzystać z usług doświadczonego prawnika w sprawach spadkowych.
Jak sprawdzić, czy zmarły pozostawił długi?
Najprostszym sposobem na to, aby sprawdzić, czy spadkodawca pozostawił długi w spadku jest przejrzenie dokumentów osobistych i finansowych spadkodawcy takich jak np. akty notarialne, umowy, wyciągi bankowe.
Warto również zadzwonić do sądu miejsca zamieszkania spadkodawcy i ustalić, czy prowadzone były jakieś sprawy przeciwko spadkodawcy (być może spadkodawca miał długi, o których nikt nie wiedział).
Oczywiście powyższe działania są znacznie prostsze dla członków najbliższej rodziny, ponieważ mają oni dostęp do miejsca zamieszkania po spadkodawcy i z reguły lepiej orientują się w tym, jak wyglądała jego sytuacja finansowa zażycia. Co do zasady jednak ustalenie, co wchodzi w skład spadku jest skomplikowane.
Najbardziej rzetelnym sposobem ustalenia stanu majątkowego zmarłego jest złożenie wniosku o sporządzenie spisu inwentarza, czyli ustalenie składu spadku przez komornika.
Spis inwentarza pozwala w możliwie najszerszym zakresie ustalić wszystkie informacje dotyczące majątku spadkowego, w tym nieruchomości środki na rachunkach bankowych a także pozostawione przez zmarłego długi.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.