Spadek bez testamentu to sytuacja, w której o majątku decyduje prawo. Brak ostatniej woli zmarłego oznacza dziedziczenie ustawowe według ściśle określonej kolejności grup spadkowych. Poznaj zasady ustalania wielkości udziałów, najważniejsze terminy oraz procedury, które pozwolą Ci uniknąć odpowiedzialności za długi.
Brak testamentu a prawo spadkowe – zasady dziedziczenia ustawowego
Dziedziczenie z ustawy ma miejsce wówczas, gdy:
- spadkodawca nie pozostawił testamentu,
- pozostawiony przez spadkodawcę testament jest nieważny,
- spadkobiercy testamentowi (osoby wymienione w testamencie) nie mogą dziedziczyć lub odrzucili spadek.
Kto dziedziczy bez testamentu? Hierarchia grup spadkowych
Często Klienci Kancelarii zadają nam pytanie na spotkaniu: kto dziedziczy bez testamentu?
Ustawa Kodeks Cywilny (dalej k.c.) jasno określa zarówno kolejność dziedziczenia po zmarłym (grupy spadkobierców), jak również wielkość udziałów spadkowych. Dziedziczenie przez kolejną grupę jest możliwe dopiero przy braku osób należących do grupy wcześniejszej.
Oznacza to, że dopóki żyją spadkobiercy z pierwszej grupy (np. dzieci zmarłego), to oni dziedziczą spadek i wyłączają od dziedziczenia dalsze grupy (np. rodziców zmarłego).
Jeśli w danej grupie brakuje uprawnionych spadkobierców (np. spadkodawca nie miał dzieci), do spadku powoływani są członkowie kolejnej grupy zgodnie z przepisami.
1. Pierwsza grupa – małżonek i dzieci zmarłego
W pierwszej kolejności, zgodnie z ustawą, prawo do spadku pozostawionego bez testamentu przysługuje dzieciom spadkodawcy oraz jego małżonkowi, którzy dziedziczą w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
Przykład
Poniższy przykład pokaże jak wygląda sytuacja spadku po mężu bez testamentu.
Jeżeli spadkodawca w chwili śmierci był żonaty oraz miał 4 dzieci, to udział spadkowy żony wynosi ¼ , zaś pozostały udział spadkowy w wysokości ¾ dzielimy na czwórkę dzieci.
Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych (a więc wnukom spadkodawcy). Zasadę tę stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych.
Należy więc pamiętać, że dzieci spadkodawcy zawsze mają pierwszeństwo w dziedziczeniu z ustawy.
Spadek po rodzicu (ojcu, mamie) bez testamentu dziedziczą więc w pierwszej kolejności dzieci. Jedyną osobą, z którą muszą się dzielić spadkiem jest małżonek spadkodawcy.
2. Druga grupa – rodzice spadkodawcy oraz małżonek
W dalszej kolejnościw przypadku braku zstępnych spadkodawcy powołani do spadku z ustawy są jego małżonek i rodzice. Jak wygląda zatem podział spadku bez testamentu w takiej sytuacji?
Udział spadkowy każdego z rodziców, które dziedziczy w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy, wynosi jedną czwartą całości spadku, natomiast jeżeli ojcostwo nie zostało ustalone, udział spadkowy matki spadkodawcy, dziedziczącej w zbiegu z jego małżonkiem, wynosi połowę spadku.
Co warto zaznaczyć, w braku zstępnych (w tym dzieci, wnuków) i małżonka spadkodawcy cały spadek przypada jego rodzicom w częściach równych.
W przypadku z kolei, gdy jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Jeżeli natomiast którekolwiek z rodzeństwa spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku pozostawiając zstępnych, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego zstępnym. Podział tego udziału następuje według zasad, które dotyczą podziału między dalszych zstępnych spadkodawcy.
Przykład
Spadkodawca w chwili śmierci był bezdzietnym kawalerem. Jego matka zmarła 20 lat przed jego śmiercią. W dniu śmierci spadkodawcy żył ojciec i dwóch braci.
W takiej sytuacji ojciec odziedziczy ½ spadku, natomiast udział zmarłej matki podzielony zostanie pomiędzy dwóch braci spadkodawcy tj. każdy z nich otrzyma po ¼ spadku po zmarłym bracie.
3. Trzecia grupa – dziadkowie spadkodawcy
Jeśli spadkodawca nie posiada spadkobierców z pierwszej lub drugiej grupy, do spadku mogą być również powołani dziadkowie spadkodawcy.
Ma to miejsce w przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie zstępnych (dzieci) oraz przy braku: małżonka spadkodawcy, rodziców, rodzeństwa i dzieci rodzeństwa.
Spadek przypada dziadkom spadkodawcy i w takiej sytuacji dziedziczą oni w częściach równych.
Jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
Jeżeli z kolei dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
Co warto zaznaczyć, w sytuacji braku dzieci i wnuków tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.
4. Czwarta grupa – pasierbowie (dzieci małżonka spadkodawcy)
Wyjątkowa i niezwykle rzadka występująca sytuacją jest dziedziczenie przez spadkodawcy przed pasierba.
W braku bowiem małżonka spadkodawcy i krewnych, powołanych do dziedziczenia z ustawy, spadek przypada w częściach równych tym dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
5. Piąta grupa – gmina i Skarb Państwa
Wreszcie, w braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy, powołanych do dziedziczenia z ustawy (albo odrzucenia przez każdego z nich spadku), spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy jako spadkobiercy ustawowemu.
Jeżeli z kolei ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej nie da się ustalić albo ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy znajdowało się za granicą, spadek przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu.
Ani gmina, ani Skarb Państwa nie mogą odrzucić takiego spadku. Spadek taki uważany jest za przyjęty z tzw.dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza, że gmina odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości odziedziczonych aktywów.
Czy można stracić prawo do spadku mimo braku testamentu?
Tak, to możliwe. Warto tutaj wspomnieć przede wszystkim o instytucji uznania za niegodnego dziedziczenia.
Uznania danego spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia może żądać każdy, kto ma w tym interes, lecz z takim żądaniem można wystąpić jedynie w ciągu roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.
Uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia można wyłącznie w określonych sytuacjach, o których mówi art. 928 § 1 k.c.
A mianowicie, spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
W przypadku wydania tego rodzaju orzeczenia, spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Kolejnym przykładem jest sytuacja, w której można nadal formalnie być małżonkiem a nie dziedziczyć.
Wyłączony od dziedziczenia jest bowiem małżonek, którego współmałżonek będący spadkodawcą wystąpił przed śmiercią o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy a żądanie to było uzasadnione (art. 940 § 1 k.c.).
Żądanie spadkodawcy powinno byćzasadne, co oznacza, że z okoliczności wynika, że zachodziły przesłanki pozytywne i brak było przesłanek negatywnych orzeczenia rozwodu lub separacji.
Zasadne powinno być również żądanie ustalenia winy małżonka, dlatego przedmiotem weryfikacji w procesie z art. 940k.c. jest zaistnienie poważnych naruszeń obowiązków małżeńskich ze strony małżonka spadkodawcy, prowadzących do rozkładu pożycia.
Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje mocą konstytutywnego wyroku, który wywołuje skutki wsteczne, a żądać go może każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem.
Termin do wytoczenia tego rodzaju powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.
Procedura dziedziczenia bez testamentu krok po kroku
Spadek bez testamentu krok po kroku – wyjaśnienie zagadnienia.
W dalszej części artykułu znajdą się informacje dotyczące tego, jakie należy podjąć czynności, aby nabyć lub odrzucić spadek, ile trwa sprawa spadkowa bez testamentu oraz jaki tryb będzie możliwy do zastosowania w konkretnej sytuacji.
Krok 1: Ustal krąg spadkobierców ustawowych i zgromadź akty stanu cywilnego
W pierwszej kolejności każdy, kto chce rozpocząć procedurę mającą na celu uzyskanie prawa do spadku pozostawionego bez testamentu powinien ustalić krąg spadkobierców po zmarłym.
Po ustaleniu kręgu spadkobierców po zmarłym, konieczne jest uzyskanie z USC aktów stanu cywilnego (akty urodzenia, zgonu, małżeństwa) w celu wykazania stopnia pokrewieństwa oraz kręgu spadkobierców.
Czasem sprawa jest stosunkowo prosta, jednak w wielu przypadkach wymaga pomocy doświadczonego prawnika w sprawach spadkowych. Nasza Kancelaria świadczy tego typu usługi.
Krok 2: Podejmij decyzję o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy
Jak wynika z treści art. 1012 k.c. Spadkobierca może:
- przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste),
- przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza),
- bądź też spadek odrzucić.
Przyjęcie proste (wprost) oznacza, że spadkobierca odpowiada za wszystkie długi zmarłego całym swoim majątkiem, nawet jeśli długi przewyższają wartość spadku.
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że odpowiedzialność za długi jest ograniczona dowartości stanu czynnego spadku (tj. do wartości aktywów w majątku spadkodawcy).
Odrzucenie spadku oznacza z kolei, że spadkodawca traktowany jest tak jakby nie dożył otwarcia spadku.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.
Co się dzieje, jeśli nie zdążyłeś złożyć takiego oświadczenia lub nieświadomy wielkich długów złożyłeś oświadczenie o przyjęciu spadku? Jest możliwa droga ratunku.
Więcej na ten temat w artykule: https://lukaszsobczak.pl/odrzucenie-spadku-po-terminie/ .
A jeśli przyjąłeś spadek z długami i w/w procedura nie może być zastosowana?. Więcej na ten temat w artykule.
Krok 3: Wybierz drogę formalną: akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza lub wniosek do sądu
Jeśli ustaliłeś już krąg spadkobierców są dwie drogi, droga notarialna oraz sądowa.
Przed notariuszem spadkobiercy mogą uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia, który potwierdza ich prawo do spadku.
Warunki zastosowania takiego trybu są dwa, brak sporu pomiędzy spadkobiercami w zakresie treści aktu oraz konieczność ich łącznego stawienia się u notariusza.
W przypadku, gdy któryś z w/w warunków nie zostanie spełniony, wówczas konieczne jest zastosowanie trybu sądowego.
Często podczas wizyty w Kancelarii pada pytanie: Ile trwa sprawa spadkowa bez testamentu?
Odpowiedź zależy od trybu. Skorzystanie z pomocy notariusza jest znacznie szybsze i zależy od zebrania koniecznych dokumentów oraz umówienia się na czynność z danym notariuszem.
Często jednak wśród spadkobierców istnieje konflikt, co oznacza, że konieczne jest zastosowanie drogi sądowej. Z mojej praktyki wynika, że uzyskanie orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku jest zależne od konkretnej sytuacji, jednak można je uzyskać już po 3 miesiącach od złożenia takiego wniosku.
Zdarza się niestety, że sprawy takie trwają nawet 2 lata, w szczególności jeśli sąd ma wątpliwość w zakresie kręgu spadkobierców lub są problemy z doręczeniem korespondencji uczestnikom postępowania.
Krok 4: Uzyskaj prawomocne potwierdzenie nabycia spadku
Uzyskanie przez spadkobiercę prawomocnego postanowienia stwierdzającego nabycie przez niego spadku lub też notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia ma niebagatelne znaczenie.
Każdy z w/w dokumentów jest bowiem dokumentem (jedynym) wykazującym przed sądami, urzędami oraz osobami trzecimi prawo do spadku. Jest też koniecznym dokumentem, aby przeprowadzić podział majątku bez testamentu.
Krok 5: Zgłoś nabycie majątku do Urzędu Skarbowego, aby skorzystać ze zwolnienia z podatku
Konieczne jest również zgłoszenia nabycia spadku do Urzędu Skarbowego. Obowiązek zgłoszenia spadku dotyczy każdej osoby, która nabyła majątek po zmarłym i chce skorzystać ze zwolnienia z podatku lub rozliczyć daninę zgodnie z przepisami.
Kluczowy jesttermin 6 miesięcy, liczony od dnia:
- uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, lub
- zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza lub
- wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.
Zgłoszenia dokonuje się na formularzu SD-Z2, ale dotyczy to wyłącznie osób należących do tzw. grupy zero, czyli najbliższej rodziny: małżonka, dzieci, wnuków, rodziców, dziadków, rodzeństwa, pasierbów, ojczyma i macochy.
Jeżeli spadkobierca nie mieści się w grupie zero (np. jest dalszą rodziną lub osobą niespokrewnioną), musi złożyć formularz SD-3.
W tym przypadku zgłoszenie również powinno nastąpić w ciągu 1 miesiąca od powstania obowiązku podatkowego, ale zwolnienie z podatku nie przysługuje automatycznie – stawka zależy od grupy podatkowej.
Krok 6: Przeprowadź dział spadku
Po uzyskaniu aktu poświadczenia dziedziczenia lub postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku stajesz się formalnie spadkobiercą zmarłego.
Jeśli spadkobierców jest kilkoro, wówczas stajesz się współwłaścicielem każdego składnika majątku spadkowego w takim udziale jak wynika z aktu poświadczenia dziedziczenia/postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
Aby natomiast dokonać podziału spadku nabytego bez testamentu konieczne jest przejście do kolejnej czynności tj. działu spadku. Można go dokonać u notariusza lub przed Sądem.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.