Sukcesja firmy to złożony proces prawny i menedżerski, który decyzyjnie zabezpiecza przyszłość wypracowanego kapitału. Artykuł analizuje istotne instrumenty, takie jak zarząd sukcesyjny czy fundacja rodzinna, wskazując, jak skutecznie uniknąć paraliżu decyzyjnego, roszczeń o zachowek oraz ryzyka utraty płynności finansowej po zmianie pokoleniowej w przedsiębiorstwie.
Czym jest sukcesja firmy? Definicja i cele przekazania biznesu
Sukcesję definiuje się jako wieloaspektowy proces przekazania nie tylko własności, ale również unikalnej wiedzy o organizacji. Głównymi celami strategicznymi tego procesu są zapewnienie ciągłości operacyjnej firmy, ochrona wypracowanego przez lata kapitału oraz minimalizacja ryzyka konfliktów między spadkobiercami a wspólnikami.
Inaczej przebiega sukcesja firm jednoosobowych, odmiennie wygląda sukcesja firmy rodzinnej prowadzonej w ramach spółka prawa handlowego. Niezależnie od formy prowadzonej działalności gospodarczej, kluczowe jest jednak podjęcie szeregu działań przygotowawczych, aby być na taki scenariusz gotowym.
Dlaczego brak planu sukcesji zagraża stabilności przedsiębiorstwa?
Brak planu sukcesji, w przypadku nagłej śmieci właściciela firmy jednoosobowej, czy też śmierci wspólnika spółki prawa handlowego zagraża stabilności przedsiębiorstwa.
W przypadku bowiem śmierci osoby prowadzącej JDG:
- jej NIP wygasa,
- konta firmowe w banku zostają zablokowane,
- pracownicy tracą pracodawcę.
Z kolei w przypadku śmierci wspólnika spółki kapitałowej, spółka może prowadzić bieżącą działalność gospodarczą, jednak utrudnione może być podejmowanie kluczowych decyzji w firmie do czasu rozstrzygnięcia spraw spadkowych. Może to prowadzić do paraliżu decyzyjnego, co z kolei wpływa zawsze negatywnie na wyniki spółki.
Dlatego warto podjąć działania zawczasu, aby rodzina zmarłego mogła w spokoju przeżyć żałobę, zamiast zajmować się walką z urzędami i bankami, aby utrzymać firmę „na powierzchni”.
Formy prawne a łatwość przekazania firmy
Podkreślić należy, że forma prowadzenia działalności wpływa na stopień trudności procesu sukcesyjnego. Procedury sukcesyjne różnią się znacząco w zależności od tego, czy jest to jednoosobowa działalność gospodarcza, czy też spółka prawa handlowego.
Sukcesja w jednoosobowej działalności gospodarczej (JDG)
Sukcesja firmy jednoosobowej przejawia się w pierwszej kolejności w ustanowieniu zarządcy sukcesyjnego.
Powołanie takiej osoby pozwala uniknąć sytuacji, w której w przypadku śmierci właściciela JDG jego nip wygasa a umowy o pracę z pracownikami tracą ważność.
Należy jednak zwrócić uwagę, że jest to rozwiązanie tymczasowe, możliwe do ustanowienia na okres nie dłuższy niż 2 lata. Pozwala on jednak ustabilizować sytuację w firmie do czasu aż spadkobiercy załatwią sprawy spadkowe.
Przekazanie udziałów w spółkach z o.o. i akcyjnych
W przypadku natomiast przekazania na sukcesora w firmie udziałów (akcji) w spółce akcyjnej lub spółce z ograniczoną odpowiedzialnością można to zrobić na kilka sposobów. Dwa chyba najbardziej popularne to sprzedaż albo darowizna udziałów (akcji) na rzecz następcy, czyli sukcesja za życia.
Drugim sposobem jest przekazanie ich w drodze rozporządzeń na wypadek śmierci, przede wszystkim w drodze rozporządzeń testamentowych.
Zarówno w przypadku czynności prawnych realizowanych za życia, jak i w drodze rozporządzeń na wypadek śmierci, wola właściciela może być ograniczona postanowieniami umowy spółki.
Co do zasady możliwe jest bowiem wprowadzenie do umowy spółki ograniczeń w rozporządzeniu udziałami (akcjami) takie jak prawo pierwokupu na rzecz innych wspólników (akcjonariuszy). Możliwe są również postanowienia umowy spółki, które ograniczają lub uniemożliwiają dziedziczenia udziałów (akcji) w spółce przez spadkobierców.
Weryfikacja umowy spółki pod tym kątem jest więc pierwszą czynnością umożliwiającą właściwe przygotowanie się do tego procesu.
Specyfika fundacji rodzinnej jako narzędzia wielopokoleniowej sukcesji
Istnieje jeszcze jeden sposób na skuteczne dokonanie sukcesji, szczególnie jeśli mówimy o sukcesji przedsiębiorstwa znacznych rozmiarów. Jest to fundacja rodzinna, która działa na gruncie ustawy z dnia 26 stycznia 2023 roku o fundacji rodzinnej.
Idea fundacji rodzinnej opiera się na odseparowaniu od siebie biznesu i rodziny. Majątek rodzinny staje się własnością fundacji, która ma zapewnić rodzinie środki finansowe oraz realizować wizję fundatora.
Fundacja rodzinna stanowi więc środek do celu, jakim jest planowanie sukcesji w biznesie w perspektywie wielu pokoleń. Fundatorem fundacji rodzinnej może zostać wyłącznie osoba fizyczna, która posiada pełną do zdolność do czynności prawnych.
Oświadczenie o ustanowieniu fundacji może zostać złożone w akcie założycielskim albo w testamencie. Fundator wnosi do fundacji rodzinnej majątek na pokrycie funduszu założycielskiego o wartości określonej w statucie, nie niższej niż 100.000 złotych.
Organami fundacji rodzinnej są zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów, które zbiera się w określonych sytuacjach, co ma na celu zapewnienie niezbędnego wpływu rodziny na najważniejsze kwestie związane z działalnością fundacji rodzinnej.
Fundator fundacji rodzinnej ma dużą swobodę w określeniu zasad zarówno zarządzania fundacją rodzinną, jak i jej funkcjonowania i celu, dla którego została powołana.
Wszystkie wyżej wymienione cechy fundacji rodzinnej powodują, iż staje się one coraz bardziej popularna jako forma sukcesji przedsiębiorstwa.
Etapy planowania sukcesji w przedsiębiorstwie
Proces sukcesji musi być działaniem dobrze zaplanowanym, realizowanym chronologiczne i rozciągniętym w czasie. Profesjonalnie przygotowane przekazanie firmy powinno mieć charakter ewolucyjny, a nie być rewolucyjną reakcją na zdarzenie losowe. Działania podjęte dziś, skutkować będą spokojem w przyszłości.
Należy rozważyć, co jest istotne dla właściciela oraz czy bierze on pod uwagę wyłącznie przekazanie majątku sukcesorowi, czy też ostatecznie możliwa jest sprzedaż firmy osobie/podmiotowi trzeciemu.
Konieczne jest również określenie horyzontu czasowego, jaki posiadamy do zrealizowania sukcesji oraz rozsądna ocena faktycznego, obiektywnego stanu majątku i posiadanych opcji.
Jednym ze sposobów przekazania firmy, może być stopniowe oddawanie jej w ręce osób, którym zamierzamy przekazać stery nad prowadzonym przedsiębiorstwem. Dzięki temu, nie będąc zmuszonym do przekazania od razu całej firmy, możemy umożliwić wdrożenie się następcy do prowadzenia przedsiębiorstwa.
Alternatywą jest przygotowanie testamentu, za pomocą którego powierzymy wybranej osobie firmę na wypadek śmierci.
Jako przykład można wskazać na ujęcie w testamencie zapisu windykacyjnego dotyczącego wszystkich udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością.
Dzięki takiej konstrukcji prawnej po otwarciu spadku wskazana osoba stanie się od razu właścicielem udziałów, co pozwoli uniknąć potencjalnych sporów z pozostałymi spadkobiercami.
Zarządca sukcesyjny, ratunek dla jednoosobowej działalności
Przy analizie sukcesji jednoosobowej działalności gospodarczej należy zacząć od zarządu sukcesyjnego, o czym wspominaliśmy już w treści tego artykułu.
Każdy przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą ma prawo ustanowić za życia zarząd sukcesyjny nad swoim przedsiębiorstwem. W przypadku gdy przedsiębiorca tego nie zrobił, prawo powołania zarządcy sukcesyjnego przysługuje jego spadkobiercom.
Zarządca sukcesyjny to osoba, która w przypadku śmierci przedsiębiorcy przejmie prowadzenie przedsiębiorstwa i zapewni jego bieżące funkcjonowanie do czasu ostatecznego zakończenia formalności spadkowych. Zarząd sukcesyjny ma charakter tymczasowy.
Jak powołać zarządcę sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy?
Przedsiębiorca może za życia powołać zarządcę sukcesyjnego poprzez dokonanie wpisu w CEIDG, przy czym wymagane jest uzyskanie zgody wyznaczonej osoby na pełnienie tej funkcji.
Co istotne, przedsiębiorca ma także możliwość powołania rezerwowego zarządcy sukcesyjnego na wypadek gdyby powołana w pierwszej kolejności osoba zrezygnowała z tej funkcji lub z jakiejkolwiek przyczyny nie mogła jej pełnić.
Jeżeli przedsiębiorca nie powołał za życia zarządcy sukcesyjnego, zarządcę mogą powołać:
- małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku;
- spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek;
- spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku.
Zarząd sukcesyjny trwa 2 lata. Po tym czasie, jeśli nie zostanie przedłużony, wygasa. Wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego oznacza zakończenie istnienia firmy – firma traci NIP, a umowy z pracownikami i kontrahentami, licencje, zezwolenia oraz pozwolenia przestają obowiązywać.
Uprawnienia i obowiązki zarządcy po śmierci właściciela firmy
Od chwili ustanowienia, zarządca wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy wynikające z prowadzonej przez niego działalności, a także zajmuje się prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku.
Może też pozywać i być pozywany. Zarządca sukcesyjny może ponadto dysponować rachunkiem bankowym przedsiębiorcy, wykorzystywanym przy prowadzeniu przedsiębiorstwa.
Zarządca sukcesyjny ma obowiązek rozliczania się z właścicielami przedsiębiorstwa w spadku.
Najczęstsze błędy w procesie sukcesji i jak ich unikać
Z praktyki Kancelarii wynika, iż 3 najczęstsze błędy przedsiębiorców w tej materii to:
- brak wyznaczenia zarządcy sukcesyjnego dla JDG;
- brak weryfikacji oraz aktualizacji postanowień umowy spółki w kontekście dziedziczenia udziałów/ akcji;
- brak sporządzenia przez przedsiębiorcę testamentu.
Pominięcie kwestii zachowku w planowaniu spadkowym
Planując sukcesję, należy pamiętać o potencjalnym zachowku. Jeśli ta kwestia nie zostanie uregulowana za życia przedsiębiorcy, po jego śmierci może prowadzić do sporów pomiędzy spadkobiercami, które finalnie mogą doprowadzić firmę do upadku.
Istnieją prawne możliwości ograniczenia lub uniknięcia tych sporów czy to przez zrzeczenie się dziedziczenia za życia, właściwe darowizny lub fundację rodzinną.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.