Wydziedziczenie dzieci ze spadku jest możliwe, jednak musi być ono uzasadnione. Konieczne jest również zachowanie wszelkich wymogów formalnych z tym związanych, aby było ono skuteczne. Dowiedz się, jak wydziedziczyć dziecko zgodnie z prawem.
Czym jest wydziedziczenie?
Zgodnie z treścią art. 1008 Kodeksu Cywilnego (dalej „k.c.”) Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Wydziedziczenie jest zatem zawartym w testamencie spadkodawcy pozbawieniem osób najbliższych zarówno spadku, jak również praw do zachowku.
Wydziedziczenie w rozumieniu art. 1008 k.c. należy odróżnić od pominięcia w testamencie, które jest sytuacją odmienną.
Przykłady
Jeśli bowiem Jan Kowalski miał 2 synów Pawła i Adama, sporządził testament, w którym całość spadku przekazał Pawłowi o Adamie nie wspominając, wówczas mamy do czynienia z pominięciem Adama.
Jeśli natomiast Jan Kowalski wskazał w testamencie, że wydziedzicza swojego syna Adama, wówczas mamy do czynienia dodatkowo z jego wydziedziczeniem. Pominięcie zatem nie wyłącza prawa do zachowku, wydziedziczenie (o ile jest skuteczne) pozbawia wydziedziczonego prawa do zachowku. Jest to istotna różnica, mająca dalekosiężne skutki prawne.
Jaka jest więc relacja pojęć wydziedziczenie dziecka a zachowek?
Skuteczne wydziedziczenie definitywnie wyklucza osobę wydziedziczoną z kręgu osób, które mogą żądać zapłaty zachowku od spadkobierców zmarłego.
Przeczytaj również: Roszczenie o zachowek czym jest i komu przysługuje?
Kiedy można wydziedziczyć dziecko?
Wydziedziczenie dziecka w testamencie jest możliwe, jeśli spełniona jest któraś z przesłanek opisanych w art. 1008 k.c. Poniżej znajduje się szersze omówienie każdej z 3 przesłanek wydziedziczenia dziecka w testamencie.
Uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego
Pierwszą z przesłanek umożliwiających wydziedziczenie dziecka jest sytuacja, gdy spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
Czym są zasady współżycia społecznego?
To tzw. klauzula generalna (zwrot nie do końca sprecyzowany, odwołujący się do wartości pozaprawnych), która odnosi się do norm powszechnie uznanych i stosowanych w kulturze polskiego społeczeństwa. Innymi słowy nie są to normy prawne, ale moralne reguły, które określają rodzaje postępowania każdej osoby wobec drugich.
Postępowanie spadkobiercy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego podejmowane pomimo braku akceptacji ze strony spadkodawcy ma znaczenie tylko wówczas, jeśli jest uporczywe i trwałe, a więc nie może być ono jednorazowe.
Przykładem takiego zachowania jest np. nadużywanie środków odurzających, alkoholizm, pasożytniczy tryb życia itp.
Warto również pamiętać, że wydziedziczenie nie będzie skuteczne, jeśli spadkodawca razem ze spadkobiercą czynnie naruszał normy społeczne (np. razem handlowali narkotykami, czy urządzali libacje alkoholowe).
Istotne jest również, że zachowanie spadkobiercy musi być podejmowane w pełni świadomie, albowiem zaburzenia psychiczne spadkobiercy wyłączające poczytalność, zwłaszcza w przypadku choroby psychicznej, wyłączają możliwość skutecznego napiętnowania ich w drodze wydziedziczenia.
Dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub osobie mu najbliższej
Warto na wstępie zaznaczyć, że wydziedziczyć można tylko spadkobiercę, jeśli popełnione przez niego przestępstwo jest umyślne, a przy tym godzi w jedno z wymienionych w art. 1008 k.c. dóbr: życie, zdrowie, wolność, cześć, z tym że to ostatnie dobro musiałoby być naruszone w stopniu rażącym.
Przestępstwo nie musi być stwierdzone w wyroku karnym, gdyż ustalenia tej przesłanki może dokonać samodzielnie sąd cywilny.
Pokrzywdzonym może być zarówno spadkodawca, jak i osoba mu najbliższa, a ponieważ więzy bliskości nie zostały w ustawie skonkretyzowane, rozstrzygają o nich okoliczności konkretnej sprawy.
Uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych
Przesłanką wydziedziczenia jest także niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych zarówno majątkowych takich jak np. obowiązek alimentacyjny, ale również niemajątkowych np. obowiązek wierności małżeńskiej, obowiązek wspierania pomiędzy rodzicami a dziećmi (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 23.03.2018 r., I CSK 424/17, )
Niedopełnianie obowiązków przez spadkobiercę może przejawiać się zarówno w działaniu, jak i zaniechaniu np.:
- zerwanie więzi rodzinnej i brak zainteresowania sprawami spadkodawcy,
- brak sprawowania opieki nad niedołężną osobą w podeszłym wieku.
Warto zaznaczyć, że odmienne poglądy dotyczące spraw bieżących będące podstawą sporów rodzinnych nie stanowią podstawy do skutecznego wydziedziczenia (tak SA w Szczecinie w wyroku z 2.08.2019 r., I ACa 824/18), a ocena przesłanek wydziedziczenia nie może opierać się wyłącznie na uczuciach spadkodawcy, lecz musi przybrać wymiar zobiektywizowany (tak Sad Najwyższy w wyroku z 28.04.2005 r., III CK 569/04).
Również w przypadku tej przesłanki zachowanie spadkobiercy musi nosić znamiona uporczywości, a więc nie może być jednorazowe.
Czy można wydziedziczyć małoletniego?
Wydziedziczenie małoletniego jest możliwe, ale w praktyce bardzo trudne do skutecznego zrealizowania.
Wprawdzie nie ma przepisu, który zakazywałby wydziedziczenia w testamencie małoletnich dzieci, lecz wykazanie przesłanek wydziedziczenia małoletniego będzie znacznie trudniejsze niż to w przypadku osób dorosłych.
Zaczynając od przesłanki przewidzianej w art. 1008 pkt.2 k.c. należy podkreślić, że przestępstwa może dopuścić się osoba, która maco najmniej 17 lat. Zgodnie zpar. 1 art. 10 Kodeksu karnego: „Nazasadach określonych wtym kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony poukończeniu 17 lat.” Tozasada, od której są wyjątki przewidziane wkolejnych paragrafach, ale codozasady odpowiedzialność karna dotyczy osób poukończeniu 17 lat.
A zatem wszelkie zachowania osoby, która nie osiągnęła tego wieku, nawet spełniające znamiona czynu zabronionego, nie będą kwalifikowane jako przestępstwo. Zatem wydziedziczenie małoletniego dziecka, które nie ma 17 lat jest na tej podstawie niemożliwe.
Jeśli chodzi natomiast o warunki wydziedziczenia wskazane w art. 1008 pkt. 1 i 3 k.c. to zasadniczo taki zarzut można postawić osobie która ukończyła 13 lat. Można więc wyobrazić sobie sytuację wydziedziczenia małoletniego dziecka, czy wnuka z w/w powodów, jednak takie sytuacje zdarzają się niezwykle rzadko.
W większości spraw orzecznictwo sądów powszechnych stoi na stanowisku, iż małoletnie dziecko nie może zostać wydziedziczone.
Uzasadniając te twierdzenia sądy wskazują, że małoletni nie może być do końca świadomy swoich poczynań, co więcej może nie rozumieć ich szkodliwości. Trudno jest udowodnić, że małoletni działa z premedytacją i na szkodę spadkodawcy i zasługuje na wydziedziczenie.
Jak wydziedziczyć dziecko?
Aby wydziedziczyć dziecko należy sporządzić ważny testament oraz wskazać w jego treści i należycie opisać jedną z przesłanek wydziedziczenia określonych w art. 1008 k.c. W dalszej części tekstu zostaną opisane poszczególne kroki, które takie wydziedziczenie dziecka w testamencie umożliwiają.
1. Sporządź ważny testament zawierający zapis o wydziedziczeniu
Wydziedziczyć można wyłącznie w testamencie. Można sporządzić testament własnoręczny lub skorzystać z pomocy notariusza.
Aby testament własnoręczny był ważny, musi być w całości napisany ręcznie przez spadkodawcę, opatrzony datą (dzień, miesiąc, rok) i własnoręcznym podpisem znajdującym się pod treścią oświadczenia testamentowego.
Rekomendowanym rozwiązaniem jest forma notarialna testamentu, która pozwoli w przyszłości zmniejszyć ryzyko zarzutów co do ważności testamentu.
W treści testamentu konieczne jest jasne określenie woli wydziedziczenia konkretnego spadkobiercy, przy czym nie należy używać sformułowań ogólnikowych.
2. Wybierz i opisz konkretną przyczynę z katalogu art. 1008 KC
Wydziedziczenie dziecka w testamencie możliwe jest wyłącznie z przyczyn opisanych w art. 1008 k.c.
Przyczyny wydziedziczenia dziecka wpisane jako podstawa wydziedziczenia, jednak nie mieszczące się w żadnej z 3 przesłanek opisanych w tym przepisie, nie wywołają skutku prawnego w postaci wydziedziczenia dziecka.
Należy również mieć na uwadze, że skuteczne wydziedziczenie dziecka w testamencie wymaga szczegółowego i możliwe najbardziej dokładnego opisu w testamencie zarzucanych spadkobiercy czynów łącznie z opisem dat oraz przebiegiem kluczowych zdarzeń.
3. Udowodnij uporczywość lub rażący charakter przewinienia dziecka
Kluczowe dla wydziedziczenia dziecka w testamencie jest oparcie się na zachowaniach wydziedziczonego dziecka obiektywnie, nie zaś subiektywnie nagannych.
Istotne jest również, aby zachowanie będące podstawą wydziedziczenia dzieci ze spadku nie było jednorazowym błędem dziecka, ale musi tutaj zaistnieć powtarzalność negatywnych zachowań wydziedziczonego dziecka.
4. Wyklucz istnienie aktu przebaczenia przed śmiercią
Warto również zwrócić uwagę na treść art.1010.§ 1 k.c.: „Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.”
Z powyższego przepisu wynika, że przebaczenie niweczy skutki wydziedziczenia. Przebaczenie jest uzewnętrznionym aktem uczuć, którego skutkiem jest usunięcie przyczyn wydziedziczenia, a tym samym zablokowanie wydziedziczenia osoby, której spadkodawca przebaczył.
Skutek przebaczenia następuje z mocy prawa, a więc także wtedy, gdy spadkodawca nie zdawał sobie z tego sprawy. Dla bezpieczeństwa i jasności w testamencie można wskazać, że spadkodawca nie przebaczył wydziedziczonemu.
5. Zgromadź dowody potwierdzające zasadność Twojej decyzji
W celu udowodnienia zasadności wydziedziczenia dzieci ze spadku warto przygotować już na etapie sporządzania testamentu materiał dowodowy dokumentujący zaistnienie przesłanki wydziedziczenia (SMS-y, listy, zeznania świadków).
Istotnym dowodem w prowadzonych postępowaniach spadkowych mogą być billingi dokumentujące brak kontaktów telefonicznych, stąd warto je również zabezpieczyć.
Posiadanie szerokiego materiału dowodowego jest kluczowe, ze względu na to, że po śmierci testatora to spadkobierca będzie musiał udowodnić przyczyny wydziedziczenia.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.