Samo pominięcie bliskich w testamencie nie chroni przed koniecznością wypłaty zachowku. Jedyną skuteczną metodą na całkowite pozbawienie rodziny roszczeń finansowych w testamencie jest wydziedziczenie. Dowiedz się, jakie warunki musisz spełnić, jak poprawnie sformułować postanowienia w testamencie i dlaczego wydziedziczenie dziecka może otworzyć drogę do spadku wnukom.
Wydziedziczenie i zachowek, czym są i jak wzajemnie na siebie wpływają?
W trakcie rozmów z Klientami, wielokrotnie pada pytanie: „czy przysługuje mi zachowek przy wydziedziczeniu?”. Odpowiedź na tak sformułowane pytanie może być tylko jedna: „To zależy”. W ramach tego artykułu postaram się przedstawić relacje pomiędzy pojęciami zachowek a wydziedziczenie.
Jednak od początku. W pierwszej kolejności warto określić, czym jest zachowek a czym wydziedziczenie oraz czy można wydziedziczyć z zachowku.
Zachowek to uprawnianie do żądania świadczenia pieniężnego, które przysługuje po śmierci członka najbliższej rodziny w przypadku pominięcia w testamencie, ewentualnie uwzględnienia danej osoby, ale w niższej wysokości niż przewiduje to dziedziczenie ustawowe.
Wydziedziczenie jest z kolei zawartym w testamencie spadkodawcy pozbawieniem osób najbliższych zarówno spadku, jak również praw do zachowku.
Skuteczne wydziedziczenie w testamencie powoduje zatem pozbawianie osoby wydziedziczonej prawa do zachowku.
Zachowek jako finansowe zabezpieczenie pominiętych bliskich
Krąg osób, którym może przysługiwać roszczenie o zachowek wskazany został w art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej również jako „K.C.”) i są to w pierwszej kolejności zstępni spadkodawcy (czyli jego dzieci, wnuki, prawnuki itd.), a później małżonek i rodzice spadkodawcy, pod warunkiem jednak, że osoby te byłyby powołane do spadku przy dziedziczeniu ustawowym.
Prawo do zachowku służy w pierwszej kolejności dzieciom (w tym dzieciom przysposobionym) i małżonkowi. W dalszej kolejności prawo do zachowku uzyskują obok małżonka wnukowie spadkodawcy, a później ewentualnie dalsi zstępni.
Zachowek jest więc formą rekompensaty dla osób, które z różnych przyczyn mogły zostać ostatnią wolą zmarłego (spadkodawcy) pokrzywdzone w relacji do uprawnień wynikających z dziedziczenia ustawowego.
Do zapłaty zachowku zobowiązani są co do zasady pozostali spadkobiercy. Celem tej instytucji prawa spadkowego jest więc ochrona interesów członków najbliższej rodziny spadkodawcy po jego śmierci.
Więcej na ten temat w artykule https://lukaszsobczak.pl/czy-roszczenie-o-zachowek-jest-dziedziczne/ oraz https://lukaszsobczak.pl/zachowek-po-rodzicach/
Wydziedziczenie jako jedyny sposób na odebranie prawa do zachowku
Zgodnie z treścią art. 1008 K.C. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Skuteczne wydziedziczenie w testamencie pozbawia wydziedziczonego spadkodawcy zarówno spadku, jak również praw do zachowku.
Ocena relacji pojęć „testament z wydziedziczeniem a zachowek” prowadzi do wniosku, że co do zasady zachowek przy wydziedziczeniu się nie należy.
O ile oczywiście wydziedziczenie jest skuteczne, o czym w dalszej części artykułu.
Więcej na ten temat w artykule: https://lukaszsobczak.pl/wydziedziczenie-dzieci/
Dlaczego samo pominięcie w testamencie to za mało, by uniknąć wypłaty?
Wydziedziczenie w rozumieniu art. 1008 k.c. należy odróżnić od pominięcia w testamencie. Jeśli spadkodawca nie wspomina o danej osobie w testamencie przekazując wszystko innym spadkobiercom oznacza to jedynie, że dana pominięta osoba nie staje się spadkobiercą, ale nadal zachowuje status uprawnionego do zachowku. Błędne jest zatem powszechne przekonanie wielu spadkodawców, że „nic nie zapisałem, więc nic nie dostanie”.
Przykład
Jeśli Jan Kowalski miał 2 synów Pawła i Adama, sporządził testament, w którym całość spadku przekazał Pawłowi o Adamie nie wspominając, wówczas mamy do czynienia z pominięciem Adama.
Adam nie jest więc spadkobiercą (nie dziedziczy po ojcu), ale co do zasady uprawniony jest do zachowku, którego może żądać do brata Pawła.
Kiedy można skutecznie wydziedziczyć spadkobiercę ustawowego?
Zgodnie z treścią art. 1008 K.C.: „Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Jest to katalog zamknięty, co skutkuje tym, iż wydziedziczenie możliwe jest tylko z 3 powodów przewidzianych w powyżej cytowanym przepisie. Inne przesłanki – choć w subiektywnym przekonaniu spadkodawcy uzasadnione – nie pozwalają na skuteczne wydziedziczenie, a tym samym sprawiają, że zachowek i tak przypadnie osobie uprawnionej.
Uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego
Pierwszą z przesłanek umożliwiających wydziedziczenie spadkobiercy jest sytuacja, gdy spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
Czym są zasady współżycia społecznego?
To tzw. klauzula generalna (zwrot nie do końca sprecyzowany, odwołujący się do wartości pozaprawnych), która odnosi się do norm powszechnie uznanych i stosowanych w kulturze polskiego społeczeństwa. Innymi słowy nie są to normy prawne, ale moralne reguły, które określają rodzaje postępowania każdej osoby wobec drugich.
Postępowanie spadkobiercy sprzeczne z zasadami współżycia społecznego podejmowane pomimo braku akceptacji ze strony spadkodawcy ma znaczenie tylko wówczas, jeśli jest uporczywe i trwałe, a więc nie może być ono jednorazowe.
Przykładem takiego zachowania jest np. nadużywanie środków odurzających, alkoholizm, pasożytniczy tryb życia itp.
Warto również pamiętać, że wydziedziczenie nie będzie skuteczne, jeśli spadkodawca razem ze spadkobiercą czynnie naruszał normy społeczne (np. razem handlowali narkotykami, czy urządzali libacje alkoholowe).
Istotne jest również, że zachowanie spadkobiercy musi być podejmowane w pełni świadomie, albowiem zaburzenia psychiczne spadkobiercy wyłączające poczytalność, zwłaszcza w przypadku choroby psychicznej, wyłączają możliwość skutecznego napiętnowania ich w drodze wydziedziczenia.
Dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub osobie mu najbliższej
Warto na wstępie zaznaczyć, że wydziedziczyć można tylko spadkobiercę, jeśli popełnione przez niego przestępstwo jest umyślne, a przy tym godzi w jedno z wymienionych w art. 1008 k.c. dóbr: życie, zdrowie, wolność, cześć, z tym że to ostatnie dobro musiałoby być naruszone w stopniu rażącym.
Przestępstwo nie musi być stwierdzone w wyroku karnym, gdyż ustalenia tej przesłanki może dokonać samodzielnie sąd cywilny.
Pokrzywdzonym może być zarówno spadkodawca, jak i osoba mu najbliższa, a ponieważ więzy bliskości nie zostały w ustawie skonkretyzowane, rozstrzygają o nich okoliczności konkretnej sprawy.
Uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych
Przesłanką wydziedziczenia jest także niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych zarówno majątkowych takich jak np. obowiązek alimentacyjny, ale również niemajątkowych np. obowiązek wierności małżeńskiej, obowiązek wspierania pomiędzy rodzicami a dziećmi (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 23.03.2018 r., I CSK 424/17, )
Niedopełnianie obowiązków przez spadkobiercę może przejawiać się zarówno w działaniu, jak i zaniechaniu np.:
- zerwanie więzi rodzinnej i brak zainteresowania sprawami spadkodawcy,
- brak sprawowania opieki nad niedołężną osobą w podeszłym wieku.
Warto zaznaczyć, że odmienne poglądy dotyczące spraw bieżących będące podstawą sporów rodzinnych nie stanowią podstawy do skutecznego wydziedziczenia (tak SA w Szczecinie w wyroku z 2.08.2019 r., I ACa 824/18), a ocena przesłanek wydziedziczenia nie może opierać się wyłącznie na uczuciach spadkodawcy, lecz musi przybrać wymiar zobiektywizowany (tak Sad Najwyższy w wyroku z 28.04.2005 r., III CK 569/04).
Również w przypadku tej przesłanki zachowanie spadkobiercy musi nosić znamiona uporczywości, a więc nie może być jednorazowe.
Jak poprawnie sformułować postanowienie o wydziedziczeniu w testamencie?
Czy można zatem wydziedziczyć z zachowku? Tak, można. Należy jednak zachować szereg wymogów formalnych.
Wydziedziczyć można wyłącznie w testamencie. Można sporządzić testament własnoręczny lub skorzystać z pomocy notariusza.
Aby testament własnoręczny był ważny, musi być w całości napisany ręcznie przez spadkodawcę, opatrzony datą (dzień, miesiąc, rok) i własnoręcznym podpisem znajdującym się pod treścią oświadczenia testamentowego.
Rekomendowanym rozwiązaniem jest forma notarialna testamentu, która pozwoli w przyszłości zmniejszyć ryzyko zarzutów co do ważności testamentu.
W treści testamentu konieczne jest jasne określenie woli wydziedziczenia konkretnego spadkobiercy, przy czym nie należy używać sformułowań ogólnikowych.
Konieczność wskazania konkretnej przyczyny
Wydziedziczenie spadkobiercy w testamencie możliwe jest wyłącznie z przyczyn opisanych w art. 1008 k.c.
Przyczyny wydziedziczenia wpisane jako podstawa wydziedziczenia danego spadkobiercy, jednak nie mieszczące się w żadnej z 3 przesłanek opisanych w tym przepisie, nie wywołają skutku prawnego w postaci wydziedziczenia spadkobiercy.
Należy również mieć na uwadze, że skuteczne wydziedziczenie spadkobiercy w testamencie wymaga szczegółowego i możliwe najbardziej dokładnego opisu w testamencie zarzucanych spadkobiercy czynów łącznie z opisem dat oraz przebiegiem kluczowych zdarzeń.
Jak wskazuje Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 12 stycznia 2018 r. II CSK 561/17: „Zgodnie z art. 1009 KC, przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu. Spadkodawca może użyć słów ustawy przy wskazaniu w testamencie przyczyny wydziedziczenia, ale musi także wymienić konkretne przejawy zachowania spadkobiercy wypełniające przytoczoną przez niego ustawowy warunek wydziedziczenia, ponieważ jest to konieczne do oceny – w razie sporu – czy przesłanki wydziedziczenia faktycznie miały miejsce.”
Jak przygotować świadków i dokumenty na wypadek sporu w sądzie?
Czy spadkodawca, który wydziedziczył spadkobiercę powinien zgromadzić dowody potwierdzające zasadność wskazanej w testamencie przyczyny wydziedziczenia?
Zdecydowanie tak, oczywiście jeśli chce pomóc swoim spadkobiercom wskazanym w testamencie. Warto gromadzić wszelkie dowody dokumentujące słuszność decyzji o wydziedziczeniu (np. listy, nagrania, dokumentację medyczną, notatki z interwencji policji, czy billingi).
Czy wydziedziczenie dziecka pozbawia zachowku wnuki?
Pamiętaj o tym, że wydziedziczenie dziecka nie pozbawia prawa do zachowku Twojego wnuka. Stanowi o tym art. 1011 K.C. Wydziedziczenie syna, czy córki (o ile jest skuteczne) powoduje zatem niejako „automatycznie”, że roszczenie o zachowek nabywają wnuki spadkodawcy.
Wyższy zachowek dla małoletnich wnuków (2/3 udziału)
Wydziedziczenie syna lub córki, przy jednoczesnym braku wydziedziczenia wnuków może paradoksalnie doprowadzić do sytuacji, w której zachowek należny będzie w wyższej wysokości niż gdyby takiego wydziedziczenia nie było. Jeśli wnuk jest bowiem na dzień śmierci spadkodawcy małoletni, wówczas przysługuje mu roszczenia o zachowek w wysokości 2/3 udziału spadkowego, nie zaś standardowych ½ takiego udziału.
Przed podjęciem decyzji w tym zakresie, warto zwrócić się do doświadczonego prawnika w zakresie prawa spadkowego, aby ocenił jakie rozwiązanie będzie tutaj optymalne.
Nasza Kancelaria od wielu lat doradza oraz prowadzi spory sądowe w sprawach spadkowych. Zapraszamy do kontaktu!
Przebaczenie jako sposób na unieważnienie wydziedziczenia
Warto również zwrócić uwagę na treść art.1010.§ 1 K.C.: „Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.”
Z powyższego przepisu wynika, że przebaczenie niweczy skutki wydziedziczenia. Przebaczenie, jako akt woli o charakterze uczuciowym, obejmuje puszczenie w niepamięć wszelkich wyrządzonych krzywd i doznanych urazów. Jest to wyraz głębokiej decyzji emocjonalnej, która może mieć istotny wpływ na postępowanie spadkobierców oraz na relacje w rodzinie.
Skutek przebaczenia następuje z mocy prawa, a więc także wtedy, gdy spadkodawca nie zdawał sobie z tego sprawy. Dla bezpieczeństwa i jasności w testamencie można wskazać, że spadkodawca nie przebaczył wydziedziczonemu.
Czy po przebaczeniu można ponownie wydziedziczyć tę samą osobę?
Czy po przebaczeniu spadkodawca może ponownie wydziedziczyć spadkobiercę? Odpowiedź brzmi: „Tak”. Muszą jednak mieć miejsce nowe, następujące po momencie przebaczenia okoliczności, mieszczące się w katalogu art. 1008 K.C.
Jak podważyć wydziedziczenie w procesie o zachowek?
Kwestionowanie wydziedziczenia jest możliwe, gdy osoba wydziedziczona uważa, że pozbawienie jej zachowku było bezpodstawne. Ma to miejsce, jeśli zdarzenie wskazane w testamencie jako podstawa wydziedziczenia było jednorazowe (a nie uporczywe) lub nie znajduje potwierdzenia w faktach. Sąd bada wszelkie okoliczności sprawy, w tym relacje rodzinne i dowody na zasadność przyczyny wydziedziczenia. Jeśli kwestionowanie wydziedziczenia zakończy się sukcesem, osoba może dochodzić zachowku.
Wydziedziczenie w testamencie a zachowek są to więc pojęcia ściśle ze sobą związane, jednak nie w każdej sytuacji wydziedziczenie oznacza utratę zachowku.
Wielość pojęć prawnych występujących w przestrzeni publicznej jakich jak zachowek, wydziedziczenie, prawo do zachowku znacznie utrudnia samodzielną ocenę szans w sporze prawnym.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
Przedawnienie roszczeń o zachowek przy wydziedziczeniu
Roszczenie o zachowek, tak jak każde roszczenie majątkowe ulega przedawnieniu.
Po upływie terminu przedawnienia i podniesieniu tego zarzutu przez zobowiązanego do zapłaty zachowku, Sąd oddali powództwo o zapłatę zachowku.
Roszczenie o zapłatę lub uzupełnienie zachowku przedawnia się w terminie 5 lat. Odmienny jest jednak początek biegu tego terminu.
W przypadku, gdy chodzi o roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń, początkiem biegu terminu przedawnienia jest dzień ogłoszenia testamentu.
W każdym innym przypadku, początkiem biegu terminu przedawnienia jest moment otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.