Pominęli Cię w testamencie? Zachowek po dziadkach to ustawowe zabezpieczenie Twoich interesów finansowych. Sprawdź, kiedy jako wnuk możesz ubiegać się o te środki, jak poprawnie wyliczyć należną kwotę oraz w jaki sposób skutecznie przejść przez procedurę prawną, aby odzyskać część majątku.
Czym jest zachowek po dziadkach?
Zachowek to uprawnianie do żądania świadczenia pieniężnego, które przysługuje po śmierci członka najbliższej rodziny w przypadku pominięcia w testamencie, ewentualnie uwzględnienia danej osoby, ale w niższej wysokości niż przewiduje to dziedziczenie ustawowe.
Jest to więc forma rekompensaty dla osób, które z różnych przyczyn mogły zostać ostatnią wolą zmarłego (spadkodawcy) pokrzywdzone w relacji do uprawnień wynikających z dziedziczenia ustawowego.
Do wypłaty zachowku zobowiązani są co do zasady pozostali spadkobiercy. Celem tej instytucji prawa spadkowego jest więc ochrona interesów członków najbliższej rodziny spadkodawcy po jego śmierci.
Więcej na ten temat w artykule: https://lukaszsobczak.pl/zachowek-po-rodzicach/ oraz https://lukaszsobczak.pl/czy-roszczenie-o-zachowek-jest-dziedziczne/
Kiedy wnuki mają prawo do zachowku po dziadkach?
W ramach spotkań z Klientami w Kancelarii często pada pytanie: Czy wnuki mogą ubiegać się o zachowek?
A zatem czy zachowek należy się wnukom? Tak, ale wyłącznie w określonych przez prawo sytuacjach. Wnuk bowiem nie są uprawniony do zachowku po dziadku w pierwszej kolejności.
Wnuk może ubiegać się o zachowek po dziadkach, jeśli jego rodzic (dziecko spadkodawcy):
- nie żyje,
- odrzucił spadek, został wydziedziczony lub uznany za niegodnego dziedziczenia.
Sytuacja 1: Śmierć rodzica (bezpośredniego spadkobiercy). Zachowek po dziadkach, gdy rodzic nie żyje.
Dziedziczenie ustawowe w linii prostej najczęściej odbywa się między dziećmi zmarłego, czyli między rodzicami wnuków.
Jednak Kodeks cywilny wprowadza zasadę reprezentacji, zgodnie z którą wnuki mogą wstąpić w miejsce zmarłego rodzica i dziedziczyć jego udział. Zgodnie z art. 931 § 2 K.C. Dzieje się to z urzędu, gdy dziecko spadkodawcy nie dożyje otwarcia spadku.
Jeśli zatem rodzic wnuka (a jednocześnie dziecko zmarłego dziadka lub babci) nie żyje, to uprawnienie do udziału w spadku może przejść na wnuka. W efekcie, wnuki dziedziczą z ustawy w takiej części, jaka należałaby się ich rodzicowi.
Taka właśnie sytuacja (śmierć rodzica przed śmiercią dziadka) uprawnia wnuka do uzyskania roszczenia o zachowek po dziadku, o ile został pominięty w testamencie lub otrzymał mniej niż było mu należne z ustawy.
Sytuacja 2: Odrzucenie spadku przez rodzica, jego wydziedziczenie lub uznanie go za niegodnego
W przypadku, gdy w chwili śmierci dziadka rodzic żyje, jednak z jakiś powodów złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku, wówczas traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeśli jednocześnie wnuk nie złoży oświadczenia o odrzuceniu spadku, wówczas jemu przysługuje zachowek po dziadku.
Dwie pozostałe sytuacje, to wydziedziczenie rodzica w testamencie (pod warunkiem, że jest skuteczne) lub uznanie rodzica za niegodnego dziedziczenia.
Wydziedziczenie i uznanie za niegodnego dziedziczenia wyłącza od dziedziczenia, a także pozbawia prawa do zachowku. Obie te instytucje stosowane są wobec konkretnego spadkobiercy inie przechodzą na jego zstępnych.
Różnica jest taka, że wydziedziczenie jestświadomym aktem spadkodawcy, zaś niegodność dziedziczenia jeststwierdzanana podstawieżądania pozostałych spadkobiercówjuż po śmierci spadkodawcy.
Spór o ważność wydziedziczenia odbywa się w tokupostępowania o stwierdzenie nabycia spadku, zaś uznanie spadkobiercy za niegodnego wymaga wszczęcia odpowiedniegododatkowego procesu sądowego.
Skutek zatem skutecznego wydziedziczenia rodzica lub prawomocnego uznania go za niegodnego dziedziczenia jest tak sam, wnuki stają się wówczas uprawnione do zachowku po dziadkach.
Czy wnuki dziedziczą zachowek, jeśli ich rodzic żyje?
Co do zasady wnuki nie mają prawa do zachowku, gdy rodzic wnuka żyje. Wiąże się to z kolejnością dziedziczenia a tym samym kolejnością wskazującą, kto ma prawo do zachowku po dziadkach.
Więcej o kolejności dziedziczenia w artykule: https://lukaszsobczak.pl/spadek-bez-testamentu/
Ile wynosi zachowek po dziadkach? Jak go obliczyć?
Co do zasady wysokość zachowku to1/2 wartości udziału, który przysługiwałby uprawnionemu, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego.
Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni, to udział będzie większy i wyniesie dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.
A zatem to ile procent wynosi zachowek po dziadkach zależne jest od tego, czy wnuk jest trwale niezdolne do pracy oraz, czy na dzień otwarcia spadku ukończył 18 lat.
Co do tego, jak rozumieć trwałą niezdolność do pracy wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 października 2003 r. w sprawie o sygn. akt IV CK 158/02, gdzie stwierdził, że:
„Ustawodawca w art. 991 § 1 k.c. potraktował w sposób uprzywilejowany tylko dwie kategorie uprawnionych, mianowicie: małoletnich zstępnych i trwale niezdolnych do pracy. Nie ulega wątpliwości, że przyczyną uprzywilejowania były względy humanitarne oraz że chodziło o szczególną ochronę osób, które ze względu na wiek czy stan zdrowia są pozbawione możliwości osiągania dochodów. Nadanie jednakowych uprawnień osobom małoletnim i trwale niezdolnym do pracy, a więc zrównanie tych dwóch kategorii osób jest argumentem przemawiającym na rzecz tezy,że uprzywilejowanie przewidziane w art. 991 § 1 k.c. odnosi się tylko do uprawnionych całkowicie niezdolnych do pracy trwale.”
Z powyższego wynika więc, iż uprawnionymi do wyższego zachowku są osoby trwałe i całkowicie niezdolne do pracy.
Co istotne, przy obliczeniu zachowku, w pierwszej kolejności należy jednak ustalić tzw.udział spadkowyprzypadający na rzecz wnuka, który zachowku się domaga.
Chodzi o jego udział przy dziedziczeniu ustawowym. Ten udział określa się w ułamku majątku spadkowego – np. 1/3, 1/4, 1/12. Dopiero po ustaleniu udziału spadkowego możliwe jest określanie wysokości zachowku (tj. ½ lub 2/3).
Podstawa obliczeń: Co wchodzi w skład czystej wartości spadku?
Zgodnie z treścią art. 993.§ 1 K.C.
„Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.”
Zachowek liczymy od tzw. substratu zachowku.
Substrat zachowku to:
Czysta wartość spadku (aktywa minus długi) + podlegające doliczeniu darowizny (ewentualnie zapisy windykacyjne)
Oceniając zatem, czy należy Ci się prawo do zachowku po dziadku należy w pierwszej kolejności ustalić substrat zachowku. Ma to kluczowe znaczenia dla oceny, czy warto dochodzić zachowku po dziadkach.
Przykład
Dziadek był wdowcem, który miał 2 synów Marka i Piotra. Marek miał syna Łukasza i córkę Agatę. Przed śmiercią Dziadka zmarł Marek. Na dzień śmierci Dziadka jego spadkobiercami ustawowymi byli zatem syn Piotr w 1/2, wnuczka Agata w ¼ oraz w wnuk Łukasz w ¼. Dziadek sporządził testament, gdzie do całości spadku powołał syna Piotra.
Wnuk Łukasz i wnuczka Agata byli pełnoletni na dzień śmierci Dziadka.
Czysta wartość spadku odziedziczona przez syna Piotra na podstawie testamentu to 500.000 zł (wartość mieszkania, brak długów Dziadka).
Udział spadkowy wnuka/wnuczki to 125.000 zł. Zachowek który przysługuje zarówno Łukaszowi, jak i Agacie to zatem ½ z 125.000 zł, a więc kwota 62.500 zł.
Jak ubiegać się o zachowek po dziadkach? Krok po kroku
Z powyższej treści artykułu możesz się dowiedzieć, czy wnuki mogą ubiegać się o zachowek oraz czy zachowek po dziadku dla wnuczki jest możliwy do uzyskania. W dalszej części artykułu zostanie opisane, jakie należy podjąć kroki, aby zachowek po dziadkach uzyskać.
1. Ustal krąg spadkobierców
W pierwszej kolejność wnuk, który może mieć prawo do zachowku po dziadku powinien dążyć do ustalenia po nim kręgu spadkobierców.
W tym celu należy uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia przed notariuszem lub postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku przed sądem.
Jeśli dziedziczenie po dziadku odbywa się na podstawie testamentu, w ramach którego zostałeś pominięty, należy rozważyć podjęcie kroków prawnych mających na celu uzyskanie należnego zachowku.
2. Wylicz czystą wartość masy spadkowej i ustal wysokość zachowku
Zachowek to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Aby ją jednak właściwie ustalić należy dokonać rzetelnej inwentaryzacji majątku dziadków, obejmującej nieruchomości, ruchomości oraz środki pieniężne, a następnie odjąć od tej sumy koszty pogrzebu i inne zobowiązania zmarłego.
Ustal zatem aktywa i pasywa zmarłego dziadka lub babci. Następnie dolicz darowizny, o ile jest to dopuszczalne w danym przypadku oraz wykonaj stosowne obliczenia wysokości zachowku (schemat opisany na powyższym przykładzie).
3. Wyślij przedsądowe wezwanie do zapłaty
Kiedy wiesz już, jaka kwota zachowku Ci się należy, przed wystąpieniem do sądu konieczne jest podjęcie próby polubownego rozwiązania sporu poprzez wysłanie oficjalnego wezwania do zapłaty listem poleconym za zwrotnym poświadczeniem odbioru.
Dokument powinien zawierać wyznaczony termin płatności, numer rachunku bankowego oraz ostrzeżenie o skierowaniu sprawy na drogę sądową, co może pomóc pozwanemu w uniknięciu kosztów procesu .
4. Przygotuj pozew o zachowek do właściwego sądu
Celem przygotowania pozwu o zachowek po dziadku lub babci konieczne jest w pierwszej kolejności wykazanie, iż jest się osobą uprawnioną do zachowku (akty stanu cywilnego, niekiedy akt poświadczenia dziedziczenia lub postanowienie Sądu o stwierdzeniu nabycia spadku).
Następnie niezbędne jest wykazanie majątku zmarłego dziadka lub babci, który brany jest pod uwagę przy obliczeniu zachowku (np. dane mieszkania, w tym jego nr księgi wieczystej, nr rachunku bankowego, na którym są środki po zmarłym itd.).
Pozew taki składamy do sądu cywilnego ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego dziadka. Jeśli kwota dochodzonego zachowku przekracza 100.000 zł wówczas kierujemy pozew do Sądu Okręgowego, jeśli jest niższa do Sądu Rejonowego.
Pozew musi odpowiadać wymogom formalnym określonym w kodeksie postępowania cywilnego. Pozew musi więc zawierać:
- oznaczenie sądu, do którego jest skierowane;
- imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;
- adresy zamieszkania wszystkich stron;
- numer PESEL powoda;
- oznaczenie rodzaju pisma;
- oznaczenie wartości przedmiotu sporu – w sprawie o zachowek będzie to najczęściej dochodzona kwota;
- określenie żądania;
- wskazanie faktów, na których powód opiera swoje roszczenie, oraz wskazanie dowodów na wykazanie każdego z tych faktów – roszczenie należy uzasadnić i udowodnić;
- podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;
- wymienienie załączników.
Nadto, każdy pozew o zachowek musi określać datę wymagalności roszczenia oraz informację, czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia.
Do pozwu załączamy oczywiście wszystkie załączniki wymienione w treści pisma oraz załączamy tyle odpisów pisma i załączników, ilu jest pozwanych (dla sądu i wszystkich pozwanych powinien przypadać po jednym egzemplarzu).
5. Opłać wpis sądowy od pozwu
Przed jego złożeniem konieczne jest opłacenie opłaty do pozwu (jeśli wysokość roszczenia przekracza 20.000 zł, wysokość opłaty od pozwu to 5 % liczone od kwoty roszczenia o zachowek).
W wyjątkowych, uzasadnionych okolicznościach możliwe jest uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, o które należy wnioskować do Sądu.
Przedawnienie roszczeń o zachowek po dziadkach
Przed złożeniem pozwu o zachowek po dziadku, konieczne ustal, czy roszczenie to nie jest przedawnione. Ubieganie się o zachowek po zmarłym członku najbliższej rodziny jest możliwe jedynie w określonym czasie.
Wynika to z faktu, że roszczenie o zachowek to roszczenie majątkowe, a co za tym idzie, podlega ono przedawnieniu.
Termin przedawnienia roszczenia o zapłatę zachowku wynosi 5 lat.
Są dwa sposoby liczenia początku tego terminu, w zależności od tego, czy spadkodawca sporządził testament, czy też nie.
- W przypadku, gdy testamentu nie było, termin przedawnienia należy liczyć od dnia śmierci spadkodawcy.
- W przypadku, gdy spadkodawca sporządził testament, termin pięcioletni liczy się od chwili ogłoszenia testamentu.
Zatem po pięciu latach od śmierci spadkodawcy lub ogłoszenia testamentu, zobowiązany do zapłaty zachowku będzie mógł przed sądem podnieść zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia i jeśli przedmiotowy zarzut okaże się skuteczny, powództwo o zapłatę zachowku zostanie przez Sąd oddalone a sprawa o zachowek przegrana.
Co warto podkreślić, wszczęcie sprawy o zachowek przerywa bieg przedawnienia roszczenia o zachowek.
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.