Zachowek po rodzicach to ustawowe zabezpieczenie Twoich interesów, gdy zostaniesz pominięty w testamencie lub darowiznach. Dowiedz się, komu przysługuje to roszczenie, jak obliczyć jego wysokość w 2026 roku oraz jak skutecznie dochodzić swoich praw przed sądem. Poznaj najważniejsze terminy i procedury.
Czym jest zachowek po rodzicach?
Zachowek to uprawnianie do żądania świadczenia pieniężnego, które przysługuje po śmierci członka najbliższej rodziny w przypadku pominięcia w testamencie, ewentualnie uwzględnienia danej osoby, ale w niższej wysokości niż przewiduje to dziedziczenie ustawowe.
Jest to więc forma rekompensaty dla osób, które z różnych przyczyn mogły zostać ostatnią wolą zmarłego (spadkodawcy) pokrzywdzone w relacji do uprawnień wynikających z dziedziczenia ustawowego.
Do wypłaty zachowku zobowiązani są co do zasady pozostali spadkobiercy. Celem tej instytucji prawa spadkowego jest więc ochrona interesów członków najbliższej rodziny spadkodawcy po jego śmierci.
Więcej na ten temat w artykule https://lukaszsobczak.pl/czy-roszczenie-o-zachowek-jest-dziedziczne/
Komu należy się zachowek po rodzicach?
Krąg osób, którym może przysługiwać roszczenie o zachowek wskazany został w art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej również jako „K.C.”) i są to w pierwszej kolejności zstępni spadkodawcy (czyli jego dzieci, wnuki, prawnuki itd.), a później małżonek i rodzice spadkodawcy, pod warunkiem jednak, że osoby te byłyby powołane do spadku przy dziedziczeniu ustawowym.
Prawo do zachowku służy w pierwszej kolejności dzieciom (w tym dzieciom przysposobionym) i małżonkowi. W dalszej kolejności prawo do zachowku uzyskują obok małżonka wnukowie spadkodawcy, a później ewentualnie dalsi zstępni.
Wnuk spadkodawcy będzie mógł żądać zachowku tylko wtedy, gdy dziecko spadkodawcy (będące rodzicem wnuka) utraciło prawo do zachowku i status spadkobiercy a więc rodzic wnuka zmarł przed otwarciem spadku lub jest traktowany, jakby nie dożył otwarcia spadku.
Co istotne, jeśli zmarły/zmarła w momencie śmierci był/była wdową/wdowcem, zachowek po śmierci rodzica co do zasady należy się wyłącznie zstępnym spadkodawcy (w pierwszej kolejności dzieciom).
Kiedy należy się zachowek po rodzicach?
Roszczenie o zachowek po mamie lub po ojcu powstaje przede wszystkim wówczas, gdy jeden ze spadkobierców ustawowych został pominięty w testamencie.
Roszczenie o zachowek po rodzicach powstaje również wówczas, gdy wprawdzie wszyscy spadkobiercy ustawowi uprawnieni do zachowku dziedziczą na podstawie testamentu, ale jeden z nich otrzymał mniej niż wysokość zachowku wynikająca z ustawy.
Roszczenie o zachowek może również przysługiwać w sytuacji, gdy przed śmiercią spadkodawca wyzbył się w drodze darowizn całego lub prawie całego majątku na rzecz innych niż uprawniony spadkobierców ustawowych lub osób trzecich.
Jest również szereg sytuacji wyłączających prawo do zachowku, takich jak uznanie za niegodnego dziedziczenia, czy skuteczne wydziedziczenie w testamencie.
Więcej na ten temat w artykule https://lukaszsobczak.pl/kiedy-zachowek-sie-nie-nalezy/
Jak obliczyć zachowek po rodzicach?
Zgodnie z treścią art. 993.§ 1 K.C. „Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.”
Zachowek liczymy od tzw.substratu zachowku.
Substrat zachowku to:
Czysta wartość spadku (aktywa minus długi) + podlegające doliczeniu darowizny (ewentualnie zapisy windykacyjne)
Oceniając zatem, czy należy Ci się prawo do zachowku po rodzicach należy w pierwszej kolejności ustalić substrat zachowku. Ma to kluczowe znaczenia dla oceny, czy warto dochodzić zachowku po zmarłej mamie lub po zmarłym tacie.
Ile wynosi zachowek po matce lub po ojcu w 2026 roku?
Wysokość roszczenia o zachowek zależy od tego, czy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny uprawniony do zachowku jest małoletni.
W takiej sytuacji wysokość takiego roszczenia wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. W innych przypadkach uprawionemu przysługuje połowa wartości tego udziału.
Darowizny a zachowek po zmarłym rodzicu
Które darowizny wlicza się do substratu zachowku? Jest to jedno z najczęstszych pytań, które otrzymujemy od naszych Klientów.
Darowizny, które dokonane są na rzecz osób będących spadkobiercami lub uprawionymi do zachowku praktycznie zawsze doliczane są do substratu zachowku, niezależnie od tego, kiedy zostały dane (z wyłączeniem drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych).
Jeśli natomiast darowizna została dokonana przez spadkodawcę na rzecz innej osoby niż spadkobierca lub uprawniony do zachowku, uwzględniamy je przy substracie zachowku tylko wówczas, gdy zostały dane nie wcześniej niż dziesięć lat, licząc wstecz od otwarcia spadku.
Warto podkreślić, że obliczając substrat zachowku przedmiot darowizny wyceniany jest według stanu z chwili dokonania, a cen z chwili orzekania o zachowku. Ma to istotne znaczenie, a błąd w tym zakresie może mieć dla Klienta poważne skutki.
Co istotne, zgodnie z art. 996. § 1 K.C. darowiznę i zapis windykacyjny dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Należy to również wziąć pod uwagę przy obliczaniu wysokości zachowku, aby potem nie doszło do oddalenia powództwa o zachowek w całości lub w części.
Poniżej przedstawiamy na przykładzie jak obliczyć zachowek po rodzicach.
Przykład
Pan Wojciech zmarł. Był wdowcem, miał dwóch synów Piotra i Marka. Testamentem cały majątek przekazał synowi Markowi. Piotr nic nie dostał.
Piotr to pracujący 50 – letni mężczyzna.
- Wartość majątku pozostawionego przez Wojciecha na chwilę śmierci: 50 000 zł (samochód plus środki na koncie zmarłego).
- Długi spadkowe Wojciecha (spłata pożyczki): 15 000 zł.
- Darowizna na rzecz syna Marka (mieszkanie) dokonana 5 lat przed śmiercią: 600 000 zł.
Obliczenia krok po kroku:
- Czysta wartość spadku: 50.000 zł – 15.000 zł = 35.000 zł.
- Doliczamy darowiznę: 35.000 zł + 600.000 zł = 635.000 zł. Kwota 635.000 zł stanowi Substrat Zachowku.
- Udział spadkowy: Gdyby nie testament, Piotr dziedziczyłby z Markiem po połowie (zgodnie z ustawą). Jego udział to 1/2.
- Wartość udziału Piotra : 635 000 zł * 1/2 = 317 500 zł.
- Wysokość zachowku Piotra: Piotr jest zdolny do pracy, więc należy mu się połowa udziału, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym: 317 500 zł * 1/2 = 158 750 zł.
Piotrowi przysługuje roszczenie o zachowek w kwocie 158 750 zł.
Jak uzyskać zachowek po rodzicach krok po kroku?
W ramach dotychczasowej treści artykułu można było się dowiedzieć komu należy zachowek po rodzicach, kiedy należy się zachowek po rodzicach oraz jak obliczyć zachowek po rodzicach.
W dalszej części odpowiemy na pytanie, jak się starać o zachowek po rodzicach. Zostaną tam opisane krok po kroku czynności, których wykonanie konieczne jest do tego, aby zachowek po śmierci rodzica udało się skutecznie wyegzekwować.
1. Zweryfikuj, komu się należy zachowek po rodzicach w Twojej sytuacji
W pierwszej kolejności należy zweryfikować, czy co do zasady jesteś uprawiony do żądania zachowku. A więc, czy jesteś jedną z osób, które wymienione są w art. 991 § 1 K.C., jak również czy nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych uzyskania zachowku.
Więcej na temat wspomnianych przesłanek negatywnych w artykule https://lukaszsobczak.pl/kiedy-zachowek-sie-nie-nalezy/.
2. Oblicz masę spadkową i ustal, jak obliczyć zachowek po rodzicach
Zachowek to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Aby ją jednak właściwie ustalić należy dokonać rzetelnej inwentaryzacji majątku rodzica, obejmującej nieruchomości, ruchomości oraz środki pieniężne, a następnie odjąć od tej sumy koszty pogrzebu i inne zobowiązania zmarłego.
Ustal zatem aktywa i pasywa zmarłego rodzica. Następnie dolicz darowizny, o ile jest to dopuszczalne w danym przypadku oraz wykonaj stosowne obliczenia wysokości zachowku (schemat opisany powyżej).
Pozwoli to na precyzyjne określenie kwoty roszczenia przed wystąpieniem do sądu.
3. Skonstruuj i wyślij przedsądowe wezwanie do zapłaty do spadkobiercy
Kiedy wiesz już jaka kwota zachowku Ci się należy, przed wystąpieniem do sądu konieczne jest podjęcie próby polubownego rozwiązania sporu poprzez wysłanie oficjalnego wezwania do zapłaty listem poleconym za zwrotnym poświadczeniem odbioru.
Dokument powinien zawierać wyznaczony termin płatności, numer rachunku bankowego oraz ostrzeżenie o skierowaniu sprawy na drogę sądową, co może pomóc w uniknięciu kosztów procesu.
4. Dopilnuj terminów i sprawdź, do ilu lat można się starać o zachowek po rodzicach
Przed wystąpieniem na drogę sądową koniecznie sprawdź również, czy roszczenie o zachowek nie jest przedawnione.
Często podczas porady w naszej Kancelarii pada bowiem pytanie – do ilu lat można się starać o zachowek po rodzicach?
Celem przypomnienia roszczenie o zachowek przedawnia się w terminie 5 lat, który liczony jest od dnia ogłoszenia testamentu lub – przy dziedziczeniu ustawowym – od dnia otwarcia spadku.
Upływ tego terminu, a następnie podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia przed Sądem może prowadzić do oddalenia powództwa o zapłatę zachowku po rodzicach, nawet wówczas jeśli co do zasady takie roszczenie przysługuje.
5. Opłać wpis sądowy, zgromadź dowody potwierdzające prawo do zachowku po rodzicach i złóż pozew do właściwego Sądu
Celem przygotowana pozwu o zachowek po ojcu lub matce konieczne jest w pierwszej kolejności wykazanie, iż jest się osobą uprawnioną do zachowku (akty stanu cywilnego, niekiedy akt poświadczenia dziedziczenia lub postanowienie Sądu o stwierdzeniu nabycia spadku).
Następnie niezbędne jest wykazanie majątku spadkodawcy, który brany jest pod uwagę przy obliczeniu zachowku (np. dane mieszkania, w tym jego nr księgi wieczystej, nr rachunku bankowego, na którym są środki po zmarłym itd.).
Pozew taki składamy do sądu cywilnego ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (zmarłego). Przed jego złożeniem konieczne jest opłacenie opłaty do pozwu (jeśli wysokość roszczenia przekracza 20.000 zł, wysokość opłaty od pozwu to 5 % liczone od kwoty roszczenia o zachowek).
W wyjątkowych, uzasadnionych okolicznościach możliwe jest uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, o które należy wnioskować do Sądu.
Pozew musi odpowiadać wymogom formalnym określonym wkodeksie postępowania cywilnego. Pozew musi więczawierać:
- oznaczenie sądu, do którego jest skierowane;
- imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;
- adresy zamieszkania wszystkich stron;
- numer PESEL powoda;
- oznaczenie rodzaju pisma;
- oznaczenie wartości przedmiotu sporu – w sprawie o zachowek będzie to najczęściej dochodzona kwota;
- określenie żądania;
- wskazanie faktów, na których powód opiera swoje roszczenie, oraz wskazanie dowodów na wykazanie każdego z tych faktów – roszczenie należy uzasadnić i udowodnić;
- podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;
- wymienienie załączników.
Nadto, każdy pozew ozachowek musi określać datę wymagalności roszczenia orazinformację, czystrony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, awprzypadku gdytakich prób niepodjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia.
Dopozwu załączamy oczywiście wszystkie załączniki wymienione wtreści pisma orazzałączamy tyle odpisów pisma izałączników, ilu jest pozwanych (dla sądu iwszystkich pozwanych powinien przypadać pojednym egzemplarzu).
Z uwagi na fakt, iż jest to skomplikowana materia prawna, warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych.
W przypadku jakichkolwiek pytań, zapraszamy do kontaktu!
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady, ani opinii prawnej.
Sprawy o zachowek Ząbki Marki Zielonka Kobyłka Warszawa
Kancelaria Radcy Prawnego Łukasza Sobczaka posiada kilkunastoletnie praktyczne doświadczenie w sprawach z zakresu prawa spadkowego. Skutecznie prowadzimy sprawy o podważenie wydziedziczenia, o dział spadku, o zapłatę zachowku, o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku. Zapraszamy do skorzystania z naszych usług.